Vĩnh Liêm

    Ngày 02-07-1988 tôi đi dự lễ kỷ niệm 49 năm thành lập Phật Giáo Hòa Hảo, tổ chức tại Silver Spring, Maryland mới hay nhà thơ Hữu-Phương, tức Phó Ðề Ðốc Nguyễn Hữu Chí, đã qua đời vì chứng đau tim. Thật là một hung tin đến với tôi quá bất ngờ! Nhà thơ Hữu-Phương chết vào sáng ngày 28-06-1988, thế mà mãi đến ngày 02-07-1988 tôi mới hay tin! Ðó là một sự thiếu sót lớn của tôi đối với tin tức trong cộng đồng vì tôi đi xa mới về.

    Trên đuờng trở về nhà, tôi cứ suy nghĩ mãi về nhà thơ Hữu-Phương và lấy làm tiếc là đã không hay biết sớm để đi tiễn đưa người quá cố đến nơi an nghỉ cuối cùng cho trọn tình trọn nghĩa, vì dù sao chúng tôi cũng mang cùng màu áo (Hải Quân) và từng viết bài trên nguyệt san Lướt Sóng của Hải Quân Việt Nam Cộng Hòa trước năm 1975.

    Lúc còn ở trong nước, tôi không có dịp gặp gỡ nhà thơ Hữu-Phương bằng xương bằng thịt, mà chỉ biết nhau trên mặt báo. Mãi đến năm 1982 chúng tôi mới có dịp làm việc chung với nhau trong Ủy Ban Liên Lạc Và Phối Hợp Người Việt Quốc Gia để hình thành Ðại Hội II tức Ðại Hội Liên Hiệp Người Việt Quốc Gia Hải Ngoại, triệu tập tại Hoa Thịnh Ðốn từ 11 đến 13-06-1983. Ðại Hội II là hậu thân của Ðại Hội I do cựu Dân Biểu Don Bailey triệu tập năm 1982, mà báo Văn Nghệ Tiền Phong gọi đùa là “Ðại Hội Ðồng Bái Lạy”. Ðại Hội II thành lập một tổ chức có tên là “Liên Minh Việt Nam Tự Do”.

    Lúc bấy giờ tôi đại diện cho nhà văn Nhị Lang, nói riêng, và Cộng Ðồng Việt Nam Hải Ngoại, nói chung; còn nhà thơ Hữu-Phương thì đại diện cho Hội Cựu Chiến Sĩ VNCH của cựu TNS Trần Ngọc Nhuận (cựu Ðại Tá Trần Ngọc Nhuận là bạn thân của nhà thơ Hữu-Phương khi hai người còn là sĩ quan cấp Úy vào thập niên 50). Chúng tôi làm việc chung với nhau ròng rã trên 6 tháng mới hình thành được Ðại Hội II. Nhà thơ Hữu-Phương được anh em bầu làm Ðiều Hợp Viên và Trưởng Ban Tổ Chức Ðại Hội; còn tôi giữ chức vụ Phó. Nhưng mọi việc tổ chức Ðại Hội thì nhà thơ Hữu-Phương đều dồn cho tôi và các anh chị em khác, còn ông thì thong dong, sáng Chủ Nhật nào cũng đi đánh tennis trước khi vào phòng họp!

    Trong những tháng làm việc chung với nhau, nhà thơ Hữu-Phương là người điềm đạm nhất, tính tình cởi mở, không hề lý luận ồn ào hay bắt bẻ người khác. Dường như ông không tha thiết chi lắm về cái Ðại Hội sắp thành hình. Ông đến họp vì giữ lời hứa với bạn, tức TNS Trần Ngọc Nhuận. Theo tôi biết thì nhà thơ Hữu-Phương không có tham vọng chính trị, mà trái lại ông còn có vẻ chán nó. Có lần nhà thơ Hữu-Phương tâm sự với tôi: “Moi nản lắm toi à! Việc này cũng không đi tới đâu, toi ráng giúp moi để hoàn thành xong Ðại Hội rồi mình nghỉ cho khỏe”.

    Khi Ðại Hội II thành hình, với tư cách là Trưởng Ban Tổ Chức, nhà thơ Hữu-Phương lên diễn đàn đọc bài diễn văn khai mạc rồi ông lặng lẽ rút lui ngồi im dưới hàng ghế. Suốt Ðại Hội, chẳng những ông không hề ra tranh cử một chức vụ nào mà còn từ chối tất cả các lời đề nghị của các tham dự viên. Tôi cũng biết trước nên tìm đủ mọi lý do để thối thác các lời đề nghị.

    Từ sau Ðại Hội II, nhà thơ Hữu-Phương và tôi thường điện thoại cho nhau, trao đổi tâm sự và bàn luận về thơ văn chứ không hề nhắc tới chính trị.

    Tháng 07-1983, nhà thơ Hữu-Phương gửi tặng tôi tập bản thảo “Kiếp Lưu Ðày” của ông (không rõ tập I hay là tập II vì tác giả không đề chi cả. Sau này tôi mới nghĩ đó là tập II vì ông có nói rằng tập kia ông đã vứt ở đâu đó mà không tìm thấy). Gửi kèm với tập thơ là một lá thư viết mấy dòng tâm sự. Ðến tháng 03-1984, nhà thơ Hữu-Phương lại gửi tặng tiếp tập bản thảo mà tôi đoán là “Kiếp Lưu Ðày” tập III vì không có tựa đề. Như vậy là tôi thiếu mất tập I. Tập gửi lần đầu, tức tập II, ông làm từ 28-09-1981 đến 06-07-1983 và tập III đánh dấu từ 09-12-1983 đến 16-03-1984.

    Tôi đọc qua 2 tập bản thảo “Kiếp Lưu Ðày”, chọn đăng một bài trên báo Việt Nam Thời Báo do tôi chủ trương vì nhà thơ có nhận lời cộng tác. Sau đó, ông có gửi thêm hai bài tham luận, một bài ký tên thật Nguyễn Hữu Chí qua nhan đề “Tập thể Quân đội: Sức mạnh cần được thể hiện và củng cố”, và một bài khác ký dưới bút hiệu Hữu-Phương: “Ôn cố tri tân”.

    Trong bài “Tập thể Quân đội: Sức mạnh cần được thể hiện và củng cố”, ông nhận định như sau: “Chúng tôi thiết tưởng việc hội tụ quân nhân – dù lớn hay nhỏ, cho mục đích động hay tỉnh, dấn thân chống Cộng hay thuần túy ái hữu – đã được phát sinh từ cái gọi là ‘mặc cảm thua bại trước kẻ thù’, mà lẽ ra Quân Lực VNCH đã ăn tươi nuốt sống loài qủi quái đó trên một trận chiến cuối cùng rồi”. Cả cuộc đời trai trẻ của ông đã hiến dâng cho quân đội. Nguồn thơ của ông cũng xuất phát từ những tháng năm lênh đênh trên biển cả. Bằng vào lòng yêu nước, tính tình đôn hậu và niềm cảm xúc của một thi nhân, nhà thơ Hữu-Phương tha thiết kêu gọi tập thể quân nhân hãy đoàn kết lại để đánh đuổi kẻ thù chung. Ông viết: “Chúng ta cần tích cực hơn, nếu thấy còn xa hãy gần nhau lại. Mặc ai châm biếm, mặc ai mỉa mai, chúng ta không nản chí sờn lòng. Chúng ta phải củng cố sức mạnh của chính chúng ta, một thứ sức mạnh không tùy thuộc vào gươm súng nữa nhưng tùy vào sự hợp nhất ý chí cùng hành động. Những vết đen trong quá khứ sẽ mờ phai một khi sức mạnh đó được thể hiện và phát triển đều khắp. Thánh Kinh đã có lời: ‘Ðức tin đã cứu lấy người’”.

    Trong bài “Ôn cố tri tân”, nhà thơ Hữu-Phương nhận định về giới lãnh đạo Miền Nam như sau: “Chúng ta không mong nguyên Tổng Thống Nguyễn Văn Thiệu tuẩn tiết nhưng chúng ta nghĩ rằng giá mà phản ứng của ông can cường hơn những lời nguyền rủa suông nhắm vào nước bạn đồng minh, có lẽ tinh thần quân dân lúc đó không suy sụp thảm thương như vậy. Nếu ông không từng tuyên bố sống chết với anh em quân sĩ thì ông có thể bất chấp nhục vinh. Nhưng ông đã từng hô hào chiến đấu để rồi không noi được tấm gương nào của người xưa thì thật đáng chê trách vậy!”

    Những bài tham luận của nhà thơ Hữu-Phương như là những lời tâm sự hơn là những lời lẽ đao to búa lớn của một chính khách hay một bình luận gia. Lời lẽ ôn hòa, ông không qui trách lỗi làm mất nuớc cho một cá nhân nào, mà theo ông cả tập thể dân quân cán chính đều có phần nào lỗi lầm và trách nhiệm: “Sau mười năm trôi qua và mọi xáo trộn đã lắng đọng, chúng ta từ lớn chí bé cần tự soi lấy mình qua lăng kính thời gian để đừng trách cứ ai mà hãy tự chê trách lấy mình trước nhứt. Những kẻ đã từng ăn trên ngồi truớc càng phải tự nhận chân và tự phê phán, vì chẳng có lời phê phán nào hơn chính lương tri của mình”.

    Nhà thơ Hữu-Phương lúc nào cũng tha thiết đến vấn đề đoàn kết. Ðể kết luận bài “Ôn cố tri tân”, ông viết: “Những việc cần làm và phải quyết tâm hơn cả là nối vòng tay lớn giữa nhau bất phân dị biệt. Ngồi lại với nhau như miệng người thường nói. Gần lại với nhau trong tình máu mủ anh em, bằng một thứ tình huyết thống dân tộc. Hiện tại, chúng ta vẫn chưa làm được việc đó! Nếu bao lâu chưa làm được việc đó thì đừng nên hô hào gì nữa hết! Ðừng mong tạo dựng đại cuộc. Cũng đừng mơ giấc mơ hồi hương. Nếu chưa chân thật với chính mình thì con đường phục hồi đất nước chỉ là ảo tưởng mà thôi!”

    Bây giờ ngồi đọc lại hai bài tham luận của nhà thơ Hữu-Phương, tôi thấy niềm mơ ước của ông thật là tha thiết và chí lý. Tiếc rằng ông đã ra đi quá sớm, chưa được toại nguyện niềm mơ ước của mình!

    Tôi ngồi lần giở từng trang thơ trong hai tập bản thảo “Kiếp Lưu Ðày” của nhà thơ Hữu-Phương, đọc lại những bài thơ của ông, bắt gặp những lời tâm sự của một viên Tướng bị trói tay không cho chiến đấu và chiến thắng. Chức vị cuối cùng của ông trước khi rời khỏi VN là Tư Lệnh Hành Quân Biển. Một vị Tướng chỉ huy lực lượng đánh đấm trên biển cả mà không được ra lệnh bắn một viên đạn hải pháo nào vào đầu địch quân thì thử hỏi làm sao mà ông không đau lòng, uất hận cho được?

Ðất nước như xa tận cõi nào

Triền miên văng vẳng tiếng hờn đau

Sau lưng dĩ vãng kinh hoàng lắm

Cuối kiếp mong sao trả nợ đầu.

(Nếu phải)

    Ông chưa trả được “nợ đầu” thì đã bỏ cuộc, không kịp nhìn thấy ngày vui của dân tộc, mọi người đều được bình yên:

Tương lai nào hứa hẹn thần tiên

Cho nước cho dân hết muộn phiền

Nếu phải nên cần ta thả nhịp

Mong rằng quê mẹ hưởng bình yên.

(Nếu phải)

    Kiếp sống lưu đày đã làm cho con tim người dũng Tướng bồn chồn, bất an:

Thân phận ta núi buồn

Một khoảng dài lưu vong

Ai từng giương cung nỏ

Còn nghĩ gì nữa không?

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Ta nuôi hồn ta lại

Vun thêm chí quật cường

Sau một lần thua bại

Thành trì phải vững hơn.

Vững lòng đi! Chiến sĩ!

Khi đã quyết tâm rồi

Ngày qua thôi đừng nghĩ

Ngày mai rạng hướng trời.

(Ai từng giương cung nỏ)

    Ðối với những người an nhiên tự tại thì cuộc sống vật chất ở Mỹ hẳn là nơi thần tiên, nhưng đối với một “bại Tướng”, lại là một thi sĩ, thì cuộc sống tạm bợ ở xứ người chỉ là một vùng đất đìu hiu, buồn bã:

      Trơ vơ đất khách ngại ngùng

Hồn ta lơ lửng giữa vùng đìu hiu.

(Nghẹn ngào trông thấy màu xanh cây lá xứ người)

    Trong một buổi du xuân xem hoa Anh Ðào nở ở Hoa Thịnh Ðốn, nhà thơ chẳng những không vui mà còn cảm thấy buồn:

      Ðầu xuân thiên hạ dập dìu

Ngờ đâu vườn đã rụng nhiều cánh hoa

      Lạnh đông còn đó buốt da

Niềm vui chợt thấy xót xa lạnh lùng

(Ðầu xuân đi xem hoa đào nở)

    Màu lá, màu cỏ, màu hoa xứ người làm cho nhà thơ chạnh lòng nghĩ tới thân phận con người lưu vong ăn đậu ở nhờ:

      Lá rừng chốc đó hiện nhanh

Một tuần thấy lại đã xanh cả vùng

      Ô hay! Ấm lạnh tương phùng

Biếc lên ngàn cỏ bừng bừng sắc vui

      Bâng khuâng nhìn ngắm xứ người

Nỗi lòng chung đậu nghĩa đời vong nô

(Biển lá)

    Bởi thế, nhà thơ lúc nào cũng mong mỏi cộng đồng người Việt Nam tại hải ngoại nên kết hợp để tạo thành sức mạnh hầu giải cứu quê hương:

Vì quốc gia ta phải dẹp tư thù

Người quốc gia chỉ có một tâm tư

Thống khổ đồng hương xui ta kết hợp

Mục đích giúp chinh nhân mau thắng cuộc

Diệt bạo tàn bình trị lại giang sơn

(Bài học đoàn kết)

    Và nhà thơ quan niệm rằng nước non là trên hết, là tất cả:

Nước non là tất cả

Việt Nam không chào thua

Phải huy hoàng sáng giá

Việt Nam không phai mờ

(Nước non là tất cả)

    Nhà thơ Hữu-Phương tha thiết một ngày về quê hương, bóng cờ vàng ba sọc đỏ sẽ lại bay phất phới khắp trời Nam:

Nếu ta chưa về ven biên đó

Chẳng phải phai sờn ý đấu tranh

Mà bởi người ta không muốn giữ

Nguyện thề vì nước chẳng màng danh.

Nếu ta chưa về thôn xóm đó

Là quyết tâm chung chửa rõ ràng

Thiên hạ lắm điều hơn chặt dạ

Kết tình xây dựng lại giang san.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Nên ta luôn nghĩ ngày mai ấy

Thôn xóm ven biên ngập sắc vàng

Sọc đỏ ngày xưa bừng đỏ lại

Huy hoàng phơi phới khắp trời Nam.

(Nếu…)

    Nhưng qua năm tháng ở xứ người, tập thể người Việt vẫn chưa có được sự đoàn kết thực sự. Cuộc đổi đời đã làm cho lòng người băng hoại, trật tự đổi thay nên có lúc nhà thơ cũng ngao ngán cho tình đời:

Mảnh trời nào đó tôi mơ ước

Vẫn thấy mù tăm một biển buồn

Mảnh hồn nào đó tôi mong giữ

Chỉ là hư ảo bóng hoàng hôn.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Cái thú về khơi xin giã biệt

Gió bão ngày xưa quá rã rời

Cũng chẳng còn gì tôi tha thiết

Im lặng mà xem chuyện đổi dời.

(Ước vọng giã từ)

    Xót xa cho cuộc đổi đời cũng là xót xa cho thân phận mình, thân phận của một anh hùng ngã ngựa:

      Phải còn luồn lọt bao nhiêu

Bao nhiêu cho giáp hai chiều thấp cao

      Cung quan ngày trước tự hào

Ngày nay nô bộc thét gào dửng dưng

      Vẫn mơ gió thốc động rừng

Bứng cây dời núi một vùng dọc ngang

      Nhưng rồi hổ đã rời hang

Sơn lâm hùng vĩ ngỡ ngàng đó thôi

      Chín năm hòn đá lăn đồi

Trơ vơ dưới lũng, đỉnh trời bao la.

(Anh hùng ngã ngựa)

    Những năm cuối cùng của cuộc đời, nhà thơ Hữu Phương có cái nhìn yếm thế về cuộc đời tị nạn và thân thế như sau:

Vẫn đo ngày tháng bằng ly biệt

Của những người thân, của bạn bè

Của nước non chừ xa cách quá

Không sao mường tượng những hàng me…

Thân thế chỉ còn mộng viễn vông

Cuối đời hiu hắt bóng hoàng hôn

Từng trang quá khứ chìm quên lãng

Chết cả tương lai, đuối cả hồn.

(Ngày tháng thu dần)

    Qua bài thơ “Niềm tin cuối một đời người”, làm ngày 16-03-1984, bài thơ chấm dứt thi tập “Kiếp Lưu Ðày” tập III, tâm sự của nhà thơ Hữu-Phương gửi vào đức tin Chúa Ki-Tô (vì ông là tín đồ Thiên chúa giáo), nhưng lại nhuốm màu Lão giáo:

      Bây giờ nửa kiếp già nua

Buồn vui thấp thoáng niềm trưa nỗi chiều

      Kiêu sa là tính của diều

Ngửa nghiêng trước gió cũng liều cất cao

      Anh hùng chí lớn quên sao

Dẫu rằng thua cuộc chiến bào vứt đi

      Bây giờ ngát cõi thiên di

Hồn chim vẫn muốn quay về tổ xưa

      Thế gian chen chúc lọc lừa

Lòng còn vọng động chẳng trưa chẳng chiều

      Cầm như chỉ biết tin yêu

Cho ta còn mỗi giáo điều kính tôn

      Trời am hiểu nỗi vui buồn

Trước sau sau trước một hồn một thân

      Triều cao đổ xuống ngục trần

           Lao lung mấy kiếp vẫn còn hồi sinh

    Tôi chỉ nhận được có hai tập bản thảo tập thơ “Kiếp Lưu Ðày” của nhà thơ Hữu-Phương nên không đủ tài liệu để viết hết về tâm sự của ông – tâm sự của một vị Tướng yêu nước mà nửa đuờng bị trói tay. Khi còn ở trong nước, nhà thơ Hữu-Phương đã xuất bản thơ, rất tiếc tôi không còn nhớ nhan đề và cũng không thuộc một bài thơ nào của ông, mặc dù tôi đã đọc khá nhiều thơ của ông trên nguyệt san Lướt Sóng của Hải Quân VNCH và trên tờ Phổ Thông của Nguyễn Vỹ trong hai thập niên 60 và 70.

    Trong thời gian lưu vong ở hải ngoại, nhà thơ Hữu-Phương làm khá nhiều thơ nhưng ông rất ít khi đăng thơ, thỉnh thoảng có đăng trên đặc san Ngày Về và gần đây trên Diễn Ðàn Thủ Ðô. Một bài thơ đăng trên Diễn Ðàn Thủ Ðô số 44, tháng 05-1988, có lẽ là bài thơ cuối cùng của nhà thơ Hữu-Phương chăng?

    Tâm sự của nhà thơ Hữu-Phương qua thơ ông còn rất nhiều và dài, một bài viết không thể nào diễn tả hết được. Ở đây, người viết chỉ đề cập đến một khía cạnh nhỏ của cuộc đời ông, tâm sự của một “bại Tướng”, bị trói tay và bị đẩy đi lưu đày nơi hải ngoại. Tôi còn muốn viết nhiều hơn nữa về nhà thơ Hữu-Phương, về mộng ước, về tâm sự thầm kín, về cuộc đời tình ái của ông… Vì trang báo có hạn và thời giờ không cho phép nên tôi xin tạm ngưng ở đây, mong có dịp khác sẽ viết thêm để không phụ lòng mong đợi của nhà thơ đã gửi gấm nơi tôi khi ông còn sống.

    “Khi nào VL dành thời giờ tích cực cho văn nghệ, thì xin nhớ đến tôi…” Nhà thơ Hữu-Phương viết cho tôi ngày 07-07-1983. Một lời gửi gấm mà cũng là lời trăn trối sau cùng của nhà thơ Hữu-Phương. Tôi đã không làm đúng như điều ông đã mong mỏi nơi tôi vì quá bận rộn với những vấn đề khác tích cực hơn vấn đề văn nghệ. Nay, cái chết của ông đã thôi thúc tôi, ít ra tôi phải viết đôi dòng về người quá cố cho phải đạo làm người.

    Mấy năm trước đây có lần nhà thơ Hữu-Phương mời vợ chồng chúng tôi qua nhà chơi, nhưng tôi cứ hẹn mãi mà chưa có dịp đi. Có lần tôi ngỏ ý muốn gặp Tướng Ngô Quang Trưởng thì nhà thơ Hữu-Phương đề nghi: “Toi qua nhà moi dùng cơm tối, sẵn dịp đó moi mời Tướng Trưởng đến dùng cơm để toi nói chuyện với ổng…” Thế rồi tôi cũng hẹn lần hẹn lữa cho đến hôm nay vẫn chưa thực hiện được cuộc gặp gỡ đó. Tưởng cũng nên nhắc lại: Nhà thơ Hữu-Phương là bạn học cùng lớp với Tướng Ngô Quang Trưởng thời Tiểu học ở Bến Tre.

    Nhà thơ Hữu-Phương thường dùng “moi”, “toi” với tôi vì ông quen miệng và coi tôi là người thân. Tôi lúc nào cũng kính trọng người lớn tuổi hơn mình, nếu thân thiết lắm thì gọi bằng “anh”. Với nhà thơ Hữu Phương, tiếng “anh” còn có hai nghĩa: đàn anh trong quân đội và đàn anh trong thi đàn.

    Cái chết quá bất ngờ của nhà thơ Hữu-Phương làm tôi suy nghĩ mấy hôm liền, thương tiếc một người hết lòng với quê hương và một người có tư tưởng lớn. Mặc dù ông không hoạt động ngoài ánh sáng, nhưng lúc nào ông cũng âm thầm vận động anh em cựu quân nhân nên ngồi lại với nhau. Ông không ham danh, ham quyền. Ông không thích chức tước kêu to mà thực lực chẳng có gì. Ðây, những lời thơ của ông đã chứng minh điều đó:

Dầu mấy trời ngăn trở

Khi quyết thắng gian tà

            Bây giờ không thành sự

Trăm năm chẳng muộn mà.

(Mộng lớn)

    Quả thật là một mộng lớn, nhưng mộng lớn trong âm thầm, trong thâm tâm của một dũng Tướng và một con người ái quốc. Nếu có ai chê trách gì ông, xin mời đọc đoạn thơ sau đây thì sẽ hiểu ông:

Làm thơ tức nguyện cầu

Cho hồn ta hóa giải

Những nỗi sầu niềm đau

Qua đêm dài khắc khoải

(Lời đáp)

    Ông cũng quan niệm về cuộc đời một cách rất đơn giản nhưng cũng rất ý nghĩa. Có lẽ ông đoán được cái chết của mình gần kề (mặc dù ông rất khỏe mạnh, mới 52 tuổi, vẫn đánh tennis hàng tuần) nên tâm sự qua bài thơ ‘Sau một khoảng dài lau lách”:

Sống chết nay mai nào ai biết được

Máy già nua lơ đểnh chốc ngừng xoay

Bạn bè năm xưa tin về bỏ cuộc

Ðến tuổi này phần số chỉ là may.

Ðã tới lúc ta không còn hoảng sợ

Hai tay xuôi không hổ thẹn hơn là

Sống lây lất một khoảng đời dang dở

Vá víu hoài lạnh vẫn thấm vào da.

    Cái “lạnh” ở đây là cái lạnh của thời thế, của tình người. Ông đã hiểu được thế nào là cuộc đổi đời bi thảm, vì:

Hữu danh rồi cũng buông xuôi

Môi nào lưu giữ nụ cười hôm nay.

    Hay:

Một khi mục rửa hình hài

Danh cao càng tỏ mỉa mai phận người

(Bảng vàng mười năm phục vụ công ty)

    Bởi thế, nhà thơ Hữu-Phương luôn luôn mong mỏi một ngày về quê hương để ông được gặp lại bà mẹ già và người chị. Ông thúc giục mọi người “Hãy hẹn nhau về”:

Một tháng nữa ta về

Rằng tự do phải thắng truớc gian tà

Nắng tự do sẽ làm mầu mỡ lại

Ðất Miền Nam không thể chìm xuống mãi

Trong điêu tàn và sầu hận chia ly.

Dẫu trăm năm ta vẫn hẹn nhau về

Dẫu xa xăm ta cũng hẹn nhau về

Miền Nam muôn đời vẫn phải thuộc về ta…

    Một lời mơ ước đơn sơ và mộc mạc thế mà ông không thực hiện được:

      Ta về với mái nhà xưa

Liếp khoai, buội chuối, hàng dừa hân hoan

      Giã từ cuộc sống đi hoang

Ta về với mẹ – thiên đàng của ta

      Vẫn mong từ sớm đến tà

Vẫn mong cho tới khi xa cõi đời

      Rồi mong vẫn tiếp với người

Ðến khi non nước xanh ngời tự do.

(Ðiều mong mỗi sáng)

    Nhà thơ Hũu-Phương sinh trưởng tại Bến Tre. Ông gia nhập Hải Quân Việt Nam năm 1953. Sau 22 năm quân ngũ, cái chết của ông đã để lại biết bao nhiêu thương tiếc cho bạn đồng đội, cho những người phục vụ dưới quyền ông và cho những độc giả mến mộ thi tài của ông. Nhà thơ Hữu-Phương không chỉ là một nhà thơ của Hải Quân như nhiều người tưởng, mà ông là một thi sĩ của thi đàn Miền Nam Việt Nam trong suốt 3 thập niên 50, 60 và 70.

    Hôm dự Hội Nghị Văn Bút Việt Nam Hải Ngoại nhóm họp tại Hoa Thịnh Ðốn, tôi đã gặp lại nhà thơ Hữu-Phương trong những giây phút ngắn ngủi. Hỏi ông bao giờ in thơ thì ông cười và cho biết: “Anh em dự định tái bản tập thơ cũ, không biết bao giờ mới xong”. Chính ông cũng không biết đứa con tinh thần của mình bao giờ mới in xong thì tôi làm sao biết được! Tôi chỉ biết hai tập bản thảo “Kiếp Lưu Ðày” hiện nằm trước mặt tôi và hình ảnh của nhà thơ Hữu-Phương như đang ngồi đối diện khi tôi viết những dòng kỷ niệm này.

    Xin cầu nguyện hương hồn nhà thơ Hữu-Phương sớm về Nước Chúa để xa lánh cái “Kiếp Lưu Ðày” nghiệt ngã này.

(Ðức Phố, ngày 17-07-1988)

Vĩnh Liêm

Vĩnh Liêm

    Tôi còn giữ được bản thảo tập thơ thứ hai của Cố Thi-sĩ Hữu-Phương, đó là “Nước Non Ta Thăm Thẳm Nỗi Buồn”, mà nay tôi mới có dịp đọc lại. Tập bản thảo này gồm 43 bài thơ, trong đó có bài thơ “Nghẹn Ngào Trông Thấy Màu Xanh Cây Lá Xứ Người” đã được tác giả chuyển sang Anh ngữ “The Natural Green Revives Within Me Memories of My Homeland”. Các bài thơ trong thi tập này đã được tác giả sáng tác trong khoảng thời gian từ tháng 9 năm 1981 tới tháng 6 năm 1983. Tựa đề cho thi tập này không chính thức được tác giả chọn, mà do người viết chọn từ các tựa đề khác nhau ở ngoài bìa tập bản thảo, chẳng hạn như: Buồn Việt Nam, Buồn Á Việt, Nước Non Ta Thăm Thẳm Nỗi Buồn, Những Ngày Quạnh Hiu, Non Sông Tủi Buồn, Tháng Ngày Hắt Hiu, Kiếp Lưu Ðày, và Ðâu Là Ðất Sống. Vì “Kiếp Lưu Ðày” đã được tác giả chọn cho thi tập thứ nhất mà người viết đã giới thiệu trước đây, cho nên không được chọn làm tựa đề cho thi tập này. Còn lại bảy tựa đề kia, người viết thấy “Nước Non Ta Thăm Thẳm Nỗi Buồn” là thích hợp nhất nên được chọn vì nó nói lên được nỗi buồn mất nước của tác giả.

     Mang kiếp sống tị nạn hay “Kiếp Lưu Ðày” là một nỗi buồn triền miên, không bao giờ chấm dứt, nhất là đối với nhà thơ như nhà thơ Hữu-Phương. Ngoài mặt, nhà thơ Hữu-Phương lúc nào cũng giữ nụ cười bình thản và tươi tắn, nhưng trong lòng ông thì đau như cắt, rối như tơ. Khó có ai hiểu được nỗi lòng của thi sĩ Hữu-Phương nếu chưa có dịp đọc những bài thơ của ông. Từ những cảnh vật chung quanh ông, như màu lá của cây, màu tuyết trắng, màu mây đen ảm đạm, tiếng gió rít, cơn lạnh của mùa Ðông, những con đường khúc khuỷu, v.v…, thảy đều làm cho tâm hồn thi nhân xúc động, khiến ông nghĩ tới thân phận mình và thân phận quê hương. Chỉ một cơn lạnh đầu mùa của mùa Ðông cũng đủ làm cho thi nhân xúc động:

     Mộng ước ta xây suốt bốn mùa

     Mới về cơn lạnh đã tiêu sơ

     Lá chưa rụng xuống hồn ngơ ngác

     Dẫu thế không chùn trước xác xơ.

     (Nếu Phải)

     Nhiều đêm chạnh lòng nghĩ tới quê hương, thi sĩ Hữu-Phương chỉ mong làm sao trả được ơn đất nước như ông đã từng làm trong suốt cuộc đời binh nghiệp qua 22 năm:

     Ðất nước như xa tận cõi nào

     Triền miên văng vẳng tiếng hờn đau

     Sau lưng dĩ vãng kinh hoàng lắm

     Cuối kiếp mong sao trả nợ đầu.

     (Nếu Phải)

     Nhưng dân và nước đang triền miên đau khổ! Ông phải làm sao đây?

     Tương lai nào hứa hẹn thần tiên

     Cho nước cho dân hết muộn phiền

     Nếu phải nên cầu ta thả nhịp

     Mong rằng quê mẹ hưởng bình yên.

     (Nếu Phải)

     Khi thấy người vui mà lòng mình thì quặn thắt đớn đau. Càng nghĩ tới đồng bào ruột thịt bị lưu đày trên chính quê hương mình, tác giả đã thốt lên:

     May mắn cho ta lưu đày trốn thoát

     Quên sao đồng bào thân thuộc còn kia

     Mỗi lúc đi sâu vào vùng hiu hắt

     Ðến cả thương yêu cũng phải chia lìa.

     (Khi Thấy Người Vui…)

     Dường như thi sĩ Hữu-Phương rất sợ mùa Ðông. Hầu hết trong suốt thi tập “Nước Non Ta Thăm Thẳm Nỗi Buồn” và “Kiếp Lưu Ðày”, thi sĩ Hữu-Phương luôn luôn nhắc tới cảnh vật mùa Ðông, những cảnh tuyết phủ trắng xóa, những ngày dài ảm đạm thê lương, những cành cây trụi lá buồn hiu hắt… Vì ông vốn là kẻ trầm tư nên không sao ngăn được nỗi buồn khi nhìn thấy mùa Ðông đang tới:

     Mùa Ðông lại đến tím rừng thu

     Trời dẫu rất quen vẫn ẩm mù

     Ðất dẫu thân nhiều nhưng buốt lạnh

     Huống chi hồn kẻ vốn trầm tư.

     (Mùa Ðông Lại Ðến)

     Kiếp lưu vong làm cho lòng thi sĩ càng ngao ngán hơn khi đối diện với mùa Ðông:

          Nghĩ rằng vong kiếp chơi vơi

     Mấy mùa Ðông nữa vẫn đời lưu ly.

     (Lạnh Ðông)

     Dù chưa tới mùa Ðông đi nữa thì lòng thi sĩ cũng không thể nào vui sướng cho được, bởi vì:

     Ruột thịt thân nhân nếm cảnh cơ hàn

     Hẳn so sánh thế nào tự do và đảng thuộc

     Tiếc thương ngọc vàng xưa hạnh phúc

     Cõi tha hương vui sướng cũng ơ hờ.

     (Nhận Chân)

     Thi sĩ Hữu-Phương ôm ấp tình quê trong lòng một cách thiết tha cho nên lúc nào ông cũng đều nhắc tới quê hương:

     Sâu trong cái xó đời ta vẫn

     Ôm ấp tình quê với thiết tha.

     (Nhớ Quê)

     Rồi mùa Ðông cũng phải đi qua để nhường chỗ cho mùa Xuân tới. Nhưng Ðông tàn hay Xuân tới, nỗi buồn của thi sĩ Hữu-Phương vẫn chất ngất, bởi vì ông luôn luôn hướng về quê hương.

          Vẫn là viễn xứ khơi vơi

     Làm sao ngắm lại khoảng trời quê hương

          Ước mơ chất tới thiên đường

     May ra thấy chút vẻ buồn Á Ðông.

     (Buồn Á Ðông Giữa Trời Viễn Xứ)

     Dẫu rằng ở xứ người vẫn có đủ bốn mùa Xuân Hạ Thu Ðông, nhưng không có mùa nào làm cho thi sĩ Hữu-Phương vui hưởng lạc cảnh cả! Mùa Xuân đang tới ở xứ Mỹ, nhưng mùa Xuân của thi sĩ đã chết trong lòng khi mất quê hương:

          Thôi đừng nhắc chuyện xưa rồi

     Mùa Xuân như đã xa xôi cõi nào.

     (Ðừng Nhắc Nữa Chuyện Ngày Qua)

     Qua một đêm dài thao thức, sáng tỉnh dậy chợt thấy cuộc đời buồn tẻ nơi xứ lạ quê người:

     Bắt đầu khi tỉnh dậy

     Cuộc sống nghe đã buồn

     Ngày nào trong mong đợi

     Niềm vui bến tương phùng.

     (Chỉ Là Mênh Mông)

     Dẫu là màu xanh biếc của lá cây, ấy thế mà nó cũng gợi lên một nỗi đau buồn trong lòng thi nhân. Bởi vì cái thân tị nạn chơ vơ nơi đất khách thì làm sao mà không buồn cho được?

          Chơ vơ đất khách ngại ngùng

     Hồn ta lơ lửng giữa vùng đìu hiu.

     (Nghẹn Ngào Trông Thấy Màu Xanh Cây Lá Xứ Người)

     Rồi mùa Xuân nơi xứ người lại tới, ấy thế mà thi sĩ cũng không cảm thấy vui cho được!

          Ðầu xuân thiên hạ dập dìu

     Ngờ đâu vườn đã rụng nhiều cánh hoa

          Lạnh Ðông còn đó buốt da

     Niềm vui chợt thấy xót xa lạnh lùng.

     (Ðầu Xuân Ði Xem Hoa Ðào Nở)

     Khi lá đã xanh trên cành, cảnh vật thật là tươi mát. Nhưng đối với thi sĩ Hữu-Phương, màu xanh tươi mát ấy cũng làm cho ông chạnh lòng nghĩ tới thân phận lưu vong:

          Bâng khuâng nhìn ngắm xứ người

     Nỗi lòng chung đậu nghĩa đời vong nô.

     (Biển Lá)

     Cảnh ăn nhờ ở đậu nơi xứ người thì làm sao lòng mình vui cho được! Cái đau nhất là khi nghĩ tới một thời kiếm cung ngang dọc bị chìm vào quên lãng:

     Thân phận ta núi buồn

     Một khoảng dài lưu vong

     Ai từng giương cung nỏ

     Còn nghĩ gì nữa không?

     (Ai Từng Giương Cung Nỏ)

     Một bữa cơm ngon của gia đình cũng làm cho thi sĩ Hữu-Phương phải suy nghĩ và nhớ về quê hương nơi có thân bằng quyến thuộc đang chạy lo từng bữa mà vẫn không đủ no:

     Một bữa cơm ngon

     Làm ta suy nghĩ

     Quê nhà héo hon

     Tìm đâu mỹ vị.

     Ngày xưa đầy đồng

     Gạo thơm lúa tốt

     Bây giờ não nùng

     Nhà xiêu mái dột.

     (Hiện Tại và Ngày Qua)

     Chính vì quá tha thiết tới quê hương cho nên thi sĩ Hữu-Phương cũng dặn lòng mình không đi nghỉ hè như những người đồng hương khác. Bởi vì tìm vui cũng chẳng ích lợi gì trong khi trong lòng mình đang ngổn ngang trăm mối sầu đau:

     Sực nhớ tìm vui chẳng ích gì

     Làm sao giải được nỗi sầu bi

     Quê cha đất mẹ dài đau xót

     Vẫn lắm người mơ một chuyến đi.

     (Sực Nhớ)

     Ðôi khi suy nghĩ về cuộc đời, thi sĩ Hữu-Phương đã buộc miệng than:

     Một khoảng đời qua mấy nhục nhằn

     Ðắng cay nghìn nỗi mấy băn khoăn

     Vui nào dai dẳng buồn không gợi

     Cũng mãi nhập nhòa chuyện gió trăng.

     (Một Khoảng Ðời Qua)

     Những ước mơ của thời quá khứ giờ đây đành phải giã từ trong cơn uất nghẹn của người anh hùng ngã ngựa:

     Mảnh trời nào đó tôi mơ ước

     Vẫn thấy mù tăm một biển buồn

     Mảnh hồn nào đó tôi mong giữ

     Chỉ là hư ảo bóng hoàng hôn.

     (Ước Vọng Giã Từ)

     Nỗi buồn luôn chất ngất trong hồn, nhưng thi sĩ Hữu-Phương vẫn vững niềm tin và nuôi chí khí phục thù:

     Ta nuôi hồn ta lại

     Vun thêm chí quật cường

     Sau một lần thua bại

     Thành trì phải vững hơn.

     Vững lòng đi! Chiến sĩ!

     Khi đã quyết tâm rồi

     Ngày qua thôi đừng nghĩ

     Ngày mai rạng hướng trời.

     (Ai Từng Giương Cung Nỏ)

     Vì việc quang phục đất nước không phải một sớm một chiều mà thành tựu ngay, cho nên ông khuyên ta nên lưu tâm đến việc “trồng người” cho mai hậu:

          Trồng người vốn để cầu mong

     Ðổi thay cũng chẳng sờn lòng quốc gia

          Càng xa càng thấy nhớ nhà

     Anh em vẫn đó thiết tha mãi còn.

     (Trồng Người Cho Mai Sau)

     Ông khuyên mọi người nên đoàn kết lại, vì lẽ:

     Vì quốc gia ta phải dẹp tư thù

     Người quốc gia chỉ có một tâm tư

     Thống khổ đồng hương xui ta kết hợp

     Mục đích giúp chinh nhân mau thắng cuộc

     Diệt bạo tàn bình trị lại giang san

     Ðược sống đây tương đối đã huy hoàng

     Không thể để phôi pha bầu nhiệt huyết

     Bài học nào giá trị hơn đoàn kết

     Người Việt tha hương xin chớ hững hờ.

     (Bài Học Ðoàn Kết)

     Thi sĩ Hữu-Phương đã đặt đất nước quê hương lên trên tất cả mọi vấn đề và ông khẳng định rằng Việt Nam sẽ không bị phai mờ như mọi người suy tưởng:

     Nước non là tất cả

     Việt Nam không chào thua

     Phải huy hoàng sáng giá

     Việt Nam không phai mờ.

     (Nước Non Là Tất Cả)

     Và ông luôn mơ ước một ngày huy hoàng trên đất nước sẽ tới:

     Nếu ta chưa về ven biên đó

     Chẳng phải phai sờn ý đấu tranh

     Mà bởi người ta không muốn giữ

     Nguyện thề vì nước chẳng màng danh.

     . . . . . . . . . . . . . . .

     Nên ta luôn nghĩ ngày mai ấy

     Thôn xóm ven biên ngập sắc vàng

     Sọc đỏ ngày xưa bừng đỏ lại

     Huy hoàng phơi phới khắp trời Nam.

     (Nếu…)

     Tuy không xông xáo hoạt động như nhiều người khác, nhưng thi sĩ Hữu-Phương lúc nào cũng hướng tâm về quê hương một cách chân thành và tha thiết. Ông mơ ước “mặt trời tự do” hãy mọc trên quê hương Việt Nam thân yêu để càn quét lũ Cộng sản hung tàn:

     Ôi! Việt Nam! Việt Nam!

     Vàng son nào tôi ấp ủ

     Thân ái nào tôi lưu giữ

     Xin mặt trời đừng quên

     Hỡi mặt trời tự do!

     Hãy đổ nắng thật nhiều

     Hỏa thiêu loài quỷ đỏ

     Cho đất nước tôi

     Cộng sản sẽ không còn

     Chỉ còn một Việt Nam

     Trung hòa nhân nghĩa.

     (Xin Hãy Giữ Giùm Tôi Mặt Trời)

Luận về tình nghĩa vợ chồng, có lẽ thi sĩ Hữu-Phương là người thấm thía niềm đau nhất trong giới làm thơ:

          Ðâu là tình nghĩa sắt son

     Thói đời hai chữ một nguồn xót xa.

     (Ðâu Là Tình Nghĩa)

     Cuộc tình ví như cơn sóng vỗ bờ cát trắng hay một chiều lộng gió ở ngoài biển khơi:

     Ngày của bỗng dưng

     Chùn mây lộng gió

     Người không thẫn thờ

     Quyến luyến chi ta.

     (Cuộc Tình)

     Và cũng có lúc cuộc tình mênh mông như biển cả:

     Cạn rồi khoảng sông

     Người xưa ngẩn mặt

     Muộn rồi chờ trông

     Tình xưa hiu hắt.

     (Mênh Mông)

     Trong một bài văn xuôi, thi sĩ Hữu-Phương đã có cái nhìn về Tình Yêu, Hạnh Phúc và Ðức Tin như sau: “Ý nghĩa cuộc sống xuyên qua những mệnh đề hệ trọng như Tình Yêu, Hạnh Phúc, Ðức Tin… có thể không còn là gì nữa hết. Cái có cái không vả chăng chỉ mang một tính chất phù du và vay mượn mà thôi….” (Từ Một Va Chạm…)

     Tuy nhiên, thi sĩ Hữu-Phương có một đời sống tâm linh thật là vững chắc, cho nên ông đã xác quyết:

     Chìm theo hư ảo

     Ai đã cuồng mê

     Chỉ còn có đạo

     Sáng soi lối về.

     (Ðời Như Trũng Sâu)

     Vâng, thi sĩ Hữu-Phương đã được soi sáng lối về Nước Chúa. Dù nỗi đau mất nước vô cùng xót xa trong lòng thi nhân nhưng sự ra đi đột ngột và vĩnh viễn của thi nhân đã hóa giải nỗi đau buồn ấy cho ông để ông được thanh thản về với Chúa.

          Thế là một kiếp nổi trôi

     Triền miên uất hận một đời ngửa nghiêng

     (Một Ngày Nắng Tắt)

     Từ nay, thi sĩ Hữu-Phương không còn phải vương vấn nữa về cuộc đời tị nạn bất đắc dĩ mà ông đã gánh chịu trong quãng đời còn lại. Nỗi buồn của ông đã chấm dứt cùng với thi tập này. Mong rằng những dòng tâm tình chia xẻ này, thay cho nén tâm hương, sẽ làm cho thi sĩ Hữu-Phương mỉm cười thanh thản nơi miền Lạc Cảnh.

(Ðức Phố, ngày 25 tháng 2 năm 2001)

Vĩnh Liêm

Vĩnh Liêm

    Hôm nay tôi nhận được bản sao của hai số Nguyệt san Lướt Sóng, “Chiến Thắng Hoàng Sa” và số đặc biệt “Ngày Hải Quân 74” do Ông Vũ Hữu San (cựu HQ Trung Tá, nguyên Hạm trưởng Khu trục hạm Trần Khánh Dư HQ 4) gửi tặng. Tôi lần dở từng trang, bắt gặp những khuôn mặt cũ, những nhà thơ thân thiết của Hải Quân ngày nào. Tôi gặp lại thi sĩ Hữu-Phương qua bài thơ “Tỉnh Mộng” của Ông. Ðó là bài thơ tình viết cho người yêu đã bước ra khỏi cuộc đời của Ông nhưng đã để lại cho tác giả một nỗi buồn ray rứt khôn nguôi. Thi sĩ Hữu-Phương đã cất lời nhắn nhủ nàng một cách thiết tha:

    Ngọn lửa nào bừng cháy cũng tàn mau

    Trừ lửa lòng ta muôn đời bừng sáng.

Rồi Ông kết luận:

    Em còn đó xin em đừng triệt diệt

    Lửa đã hồng soi tỏ lối trăm năm.

    (Lướt Sóng, số đặc biệt Ngày Hải Quân 74, trang 57)

    Bài thơ “Tỉnh Mộng” của thi sĩ Hữu-Phương làm cho tôi nhớ lại một món nợ với Ông mà tôi chưa trả được, đó là hai tập bản thảo thơ của Ông đã gửi tặng tôi ngày 21 tháng 3 năm 1984, “Kiếp Lưu Ðày” (Tập 3) và “Nỗi Buồn Á-Việt”, với lời gửi gấm tha thiết: “Bao giờ Vĩnh Liêm có dịp thì viết lời giới thiệu giùm”. Sau đó vài năm thì Ông đã đột ngột qua đời. Từ đó tới nay, tôi chưa hề “có dịp” để thực hiện lời căn dặn đó!

    Nhân tiếp chuyện với Ông Vũ Hữu San qua điện thoại và E-mail cách nay hai tuần lễ, tôi có nhắc lại chuyện tôi đang có trong tay hai thi tập (bản thảo) của thi sĩ Hữu-Phương và đề nghị Tổng Hội Cựu Hải Quân & Hàng Hải Việt Nam Cộng Hòa in hai thi tập này khi có điều kiện. Cách đây một tuần lễ, Ông Chu Bá Yến (cựu HQ Trung Tá) có liên lạc với tôi qua E-mail và Ông cho biết đã liên lạc được với cháu Loan, ái nữ của cố Ðề Ðốc Nguyễn Hữu Chí (tên thật của nhà thơ Hữu-Phương), và đề nghị cháu Loan xúc tiến in hai tập thơ nói trên.

    Tôi bèn đi tìm lục bản thảo thi tập “Kiếp Lưu Ðày” (Tập 3) nằm trong tiểu thư viện của tôi mà 7 năm qua tôi chưa có dịp đọc lại. Bây giờ bản thảo thi tập “Kiếp Lưu Ðày” đang nằm trước mặt tôi với 49 bài thơ ngắn dài đủ thể loại, trong đó có một bài thơ bằng tiếng Pháp (Le Temps en Réduction) và một bài thơ bằng tiếng Anh (Time in Reduction) được chuyển từ tiếng Việt (Ngày Tháng Thu Dần). Tại sao lại là “Kiếp Lưu Ðày” mà không là tiếng kêu than nào khác? Ðó là tâm sự đầy vơi của thi sĩ Hữu-Phương trong kiếp sống tha hương, đang đối diện với tuổi đời chồng chất mà không biết ngày nào mới được trở lại cố hương:

    Thân thế chỉ còn mộng viễn vông

    Cuối đời hiu hắt bóng hoàng hôn

    Từng trang quá khứ chìm quên lãng

    Chết cả tương lai, đuối cả hồn.

    (Ngày Tháng Thu Dần)

    Chỉ một chiều Ðông thôi cũng đủ làm cho nỗi lòng của thi sĩ Hữu-Phương thêm đìu hiu, cõi lòng càng se sắt:

        Quê ai vẫn lạ trăm chiều

    Một lần diệu vợi hẳn nhiều bâng khuâng

        Phải tiêu cho hết buồn đông

    Ðể còn lay lắt với dòng nổi trôi

        Mong thay một kiếp luân hồi

    Trên non hòn đá không lời buồn vui

    (Chiều Ðông)

    Mùa Ðông ở đất nước người sao mà sầu thảm quá! Mỗi một ngày Ðông ở đây là một ngày dài nhung nhớ, xót đau trong lòng người viễn khách. Một nỗi u hoài trong lòng thi sĩ khi thấy đàn chim khuất dạng vào cõi xa xăm:

    Chơ vơ hồn thảo mộc

    Như viễn khách chiều nay

    Nhìn đàn chim khuất dạng

    Lâng lâng nỗi u hoài.

    (Mùa Ðông Trên Ðỉnh Cây)

    Rồi mùa Ðông đem tới tặng cho thi sĩ những khối tuyết trắng phau, lặng lờ vô tri vô giác. Khi nhìn thấy tuyết tan, thi sĩ càng mơ tới một mùa xuân nắng ấm.

        Ðêm qua tuyết xuống lặng lờ

    Cái quan hừng sáng hai bờ trắng phau

        Chiếc xe ngại bước qua cầu

    Ðường trơn lỏm dấu cát rào dưới chân

        Thế rồi cơn nắng ung dung

    Tỏa lên chợt thấy như đông rũ tàn

        Hàng cây nhìn giá băng tan

    Cành trơ lá trụi mơ màng ngóng xuân.

    (Tuyết Xuống Trong Ðêm)

    Ðối với kiếp lưu đày như thi sĩ Hữu-Phương thì tuyết là hình ảnh làm cho cuộc đời lưu vong thêm chán chường, mệt mỏi:

        Chán chê cái kiếp lưu đày

    Từng giây gõ nhịp tưởng đầy là vơi

        Dư âm thân thế xa rời

    Chiều nay tuyết xuống ngày mơi vẫn buồn

    (Ngày Mai Vẫn Buồn)

    Qua tới mùa xuân thì lòng thi sĩ lại bồi hồi xúc động. Không xúc động sao được khi nghĩ tới quê hương đất nước đang oằn oại trong gông cùm Cộng sản!

    Xuân lại đến

    Bồi hồi sao cuộc sống!

    Xuân lại về

    Não nùng quá Quê Hương!

    Nhưng ta vẫn đốt hương lòng

    Cầu xin Tổ Quốc thắm hồng nơi nơi.

    (Xuân Vọng)

    Không đau đớn sao được khi anh hùng bị ngã ngựa một cách tức tửi, bị trói tay buột miệng một cách oan ức, để rồi phải làm thân nô bộc ở xứ người!

        Phải còn luồn lọt bao nhiêu

    Bao nhieu cho giáp hai chiều thấp cao

        Cung quan ngày trước tự hào

    Ngày nay nô bộc thét gào dửng dưng

        Vẫn mơ gió thốc động rừng

    Bứng cây dời núi một vùng dọc ngang

        Nhưng rồi hổ đã rời hang

    Sơn lâm hùng vĩ ngỡ ngàng đó thôi

        Chín năm hòn đá lăn đồi

    Chơ vơ dưới lủng đỉnh trời bao la.

    (Anh Hùng Ngã Ngựa)

    Càng đối diện với tuổi đời, càng ngoái nhìn lại quá khứ, thi sĩ càng thấy mảng trời thơ càng thu hẹp lại:

    Qua lăng kính xưa đời thôi hết đẹp

    Mù trải xa thu hẹp mảng trời thơ

    Như tất cả vùi say và ngủ thiếp

    Núi hoang sơ giao tiếp biển ơ hờ.

    (Qua Lăng Kính Ngày Xưa)

    Tuy vậy, thi sĩ vẫn còn tha thiết tới đại cuộc, tới một ngày trở về Việt Nam khi bóng giặc không còn. Thi sĩ luôn luôn theo dõi thời cuộc và cảm phục những người dám lên đuờng đi cứu lấy non sông:

    Người ta cho rằng dởm

    Cái việc đi Tây, Tàu

    Của tiền ai tiêu rởm

    Những chuyện làm cầu âu.

    Thật thì biết nói sao

    Nghĩ thôi đủ nghẹn ngào

    Huống gì trông thế cuộc

    Ngày về giấc chiêm bao

    Nhưng nếu ngồi bó tay

    Ai ai cũng thở dài

    Không màng gì nữa hết

    Chỉ bàn bạc mỉa mai

    Thì tội thay! Người đã

    Khêu tiêm đốt ngọn đèn

    Không bừng lên lửa thật

    Cũng còn thấy nhá nhem

    ……………..

    Dầu mấy trời ngăn trở

    Khi quyết thắng gian tà

    Bây giờ không thành sự

    Trăm năm chẳng muộn mà.

    (Mộng Lớn)

    Rồi Ông khẳng định một điều rất chí lý và quyết liệt:

    Ðối với bè lũ đó

    Không thể tỏ dịu hiền

    Dẫu thân tù xác rọ

    Tâm trí phải vùng lên

    (Ðối Với Bè Lũ Ðó)

    Dù bị ngã ngựa một cách đau xót, nhưng thi sĩ Hữu-Phương vẫn mơ một ngày về lại quê hương một cách cương quyết:

    Một tháng nữa ta về

    Ai bảo rằng không thể được?

    Giang sơn ta sao rằng trong tay cướp

    Ðất nước ta sao rằng mãi hôn mê.

    Một tháng nữa ta về

    Hãy bảo nhau như người Do Thái

    Vững niềm tin ở Ðấng Jehovah

    Ngày mai gặp nhau ở Jerusalem.

    Một tháng nữa ta về

    Dẫu thời gian khuyên nhủ điều nhẫn nhục

    Kẻ-bên-này người-bên-kia chúc phúc

    Ăn ở ngay lành để còn thấy lại nhau.

    ………………..

    Một tháng nữa ta về

    Rằng Tự do phải thắng trước gian tà

    Nắng Tự do sẽ làm mầu mỡ lại

    Ðất Việt Nam không thể chìm xuống mãi

    Trong điêu tàn và sầu hận chia ly

    Dẫu trăm năm ta vẫn hẹn nhau về

    Dẫu xa xăm ta cũng hẹn nhau về

    Miền Nam muôn đời vẫn phải thuộc về ta…

    (Hãy Hẹn Nhau Về)

    Mỗi một buổi sáng, thi sĩ Hữu-Phương đều có một điều mơ ước, tuy đơn giản nhưng rất chân thực. Ðiều mơ ước đó là:

        Ta về với mái nhà xưa

    Liếp khoai bụi chuối hàng dừa hân hoan

        Giã từ cuộc sống đi hoang

    Ta về với mẹ thiên đàng của ta

        Vẫn mong từ sớm đến tà

    Vẫn mong cho tới khi xa cõi đời

        Rồi mong vẫn tiếp với người

    Ðến khi non nước xanh ngời tự do.

    (Ðiều Mong Mỗi Sáng)

    Ðiều mơ ước sau đây của thi sĩ Hữu Phương cũng là điều mơ ước chung của người Việt ly hương:

        Ước gì ta thấy cuộn dòng

    Cửu Long nước đổ mênh mông tháng Mười

        Lòng ta rộng một khoảng trời

    Bao nhiêu yêu dấu đời đời không quên.

    (Ðiều Mơ Ước Của Người Ly Hương)

    Bỗng có một ngày buồn bã, lòng thi sĩ cảm thấy bâng khuâng, lo lắng cho nhân loại sắp đến ngày tận thế:

    Họ vì cuồng tín Allah

    Lao đầu như điên dại

    Ta cũng vì tin Tự do

    Không nguôi cõi lòng kinh hải.

    (Biểu Hiệu Ngày Tận Thế)

    Với tấm lòng yêu mến quê hương đất nước, mặc dù chưa thực hiện được những điều mơ ước nhỏ nhoi, nhưng thi sĩ Hữu-Phương vẫn bộc lộ tấm lòng tha thiết của Ông:

     Nếu mai ta còn sống

    Còn tiếp chuyện tương lai

    Ðừng cho rằng ảo mộng

    Nên nghĩ đó lâu dài.

    (Trông Vào Nguồn Dân Tộc Mà Ðấu Tranh)

    Ðố bạn biết tại sao thi sĩ Hữu-Phương làm thơ? Xin hãy lắng nghe Ông tâm sự:

    Làm thơ tức nguyện cầu

    Cho hồn ta hóa giải

    Những nỗi sầu niềm đau

    Qua đêm dài khắc khoải.

    Nếu tin cùng thi nhân

    Bắc nhịp cầu tri kỷ

    Lời thơ như tiếng thầm

    Ngân sâu niềm tâm ý.

    (Lời Ðáp)

    Vâng, quả thật đúng như vậy! Tôi đã tìm thấy ở thi sĩ Hữu-Phương một tâm hồn thi nhân hơn là một vị Tướng. Hơn một năm làm việc với nhau để hình thành Ðại Hội Liên Hiệp Người Việt Quốc Gia Hải Ngoại (Coalition of Free Vietnamese Convention) tại Hoa Thịnh Ðốn năm 1983, thi sĩ Hữu Phương đã đối với tôi như một người anh hòa ái, một người bạn văn nghệ lâu năm. Ông lúc nào cũng cười vui vẻ, ăn nói lịch thiệp, chừng mực. Khi phát biểu ý kiến thì Ông dùng lời lẽ ôn tồn, khiêm tốn. Không bao giờ Ông dùng lời lẽ đao to búa lớn ở nghị trường, bởi vì Ông có một nguyên tắc sống thật là cao cả, từ tốn, an nhiên.

    Khi đức tính trong con người khêu tỏ

    Nến tin yêu soi thấu lớp sa mù

    Ta không sống vô tình như cây cỏ

    Thà ngu khờ hơn chẳng có tâm tư.

    Bằng từ tốn ta hòa trong nhân loại

    Vui của người làm phấn khởi hồn ta

    Bằng hỉ xả ta nghe nhiều nhân loại

    Từ bốn phương phải tụ lại một nhà.

    Nguyên tắc đó không là chi mới lạ

    Chỉ làm sao băng giá được cõi lòng

    Vì cơn nóng như dầu loang lửa phá

    Chẳng được gì càng thấy rõ hư không.

    (Nguyên Tắc Sống)

    Thật là cao cả, tuyệt vời! Bởi thế thi sĩ Hữu-Phương đã được mọi người yêu mến. Ngày Ông qua đời, anh em kéo tới nhà thật đông, trước để chia buồn cùng hiền thê của người quá cố và thân bằng quyến thuộc, sau là ngồi tán gẫu với nhau, nhắc lại những kỷ niệm vui buồn với Ông trong cuộc đời quân ngũ.

    Sau chuỗi ngày ly hương tẻ nhạt, Thi sĩ Hữu-Phương đã có cái nhìn về cuộc đời rất chân rất thực, mang mác mùi thiền cùng nền đạo lý Á Ðông. Ông coi cái chết như là một áng mây thoáng qua, một cơn gió thoảng dịu dàng.

    Sống chết nay mai nào ai biết được

    Máy già nua lơ đễnh chốc ngừng xoay

    Bạn bè năm xưa tin về bỏ cuộc

    Ðến tuổi này phần số chỉ là may.

    Ðã tới lúc ta không còn hoảng sợ

    Hai tay xuôi không hổ thẹn hơn là

    Sống lay lắt một khoảng đời dang dở

    Vá víu hoài lạnh vẫn thấm vào da.

    (Sau Một Khoảng Dài Lau Lách)

    Nhìn lại quãng đời đã qua, ngoái nhìn lối mòn đã từng dấn bước, thi sĩ Hữu-Phương không còn nghe tiếng lòng rạo rực nữa, mà tâm đã lắng xuống nên tự dặn lòng:

    Thôi hết chỉ còn ta với ta

    Trên con đường nhỏ tháng ngày qua

    Chẳng mong tình tứ cho ta được

    Giải tỏa tâm hồn những xót xa…

    (Xưa Sau)

    Nhân sinh quan của thi sĩ Hữu-Phương thật đơn giản, nhưng đó là một triết lý sống đôn hậu đáng yêu:

        Ai nào thấu hiểu càn khôn

    Không gian thời khắc vô cùng đó thôi

        Mênh mông hai chữ đời đời

    Mảnh thân cát bụi dập dồi hẩm hiu.

    (Vô Tận)

    Ông vẫn thường dùng dấu chấm ôi (!) sau mỗi khoảng đời nghiệt ngã:

    Cho phỉ đời trai mộng đất trời

    Muốn ôm bốn biển đặt vào nôi

    Muốn quàng tay ấp nghìn tinh đẩu

    Cho mỗi khoảng đời một chấm ôi!

    (Chấm Ôi [!] Sau Mỗi Khoảng Ðời)

    Có rất ít người thấu hiểu tâm sự thầm kín của thi sĩ Hữu-Phương nếu chưa được đọc những vần thơ lai láng tình yêu quê hương đất nước của Ông. Tuy lời thơ chân phương nhưng gói ghém biết bao tình.

    Ta đã ra đi bỏ nước rồi

    Ngậm ngùi vương vấn nẻo chia phôi

    Mười năm rồi đó, mười năm nữa

    Càng thấy buồn dâng ngập cõi người.

    Nếu chẳng làm nên chuyện vá trời

    Cũng nên gào thét tiếng than ôi!

    Bởi đâu nhân sử nhiều tri biến

    Hạnh phúc đời đời bánh vẽ thôi!

    (Cõi Nhân Gian)

    Có lẽ bài thơ sau đây là điềm báo trước cho sự ra đi vĩnh viễn của thi sĩ Hữu-Phương. Bây giờ đọc lại tôi mới thấy cái điềm không hay ấy. Chính tác giả đã dịch bài thơ này sang Pháp ngữ (Le Temps en Réduction) và Anh ngữ (Time in Reduction).

    Thân thế chỉ còn mộng viễn vông

    Cuối đời hiu hắt bóng hoàng hôn

    Từng trang quá khứ chìm quên lãng

    Chết cả tương lai, đuối cả hồn.

    (Ngày Tháng Thu Dần)

    Và bài thơ sau cùng cũng là lời bày tỏ về nhân sinh quan của thi sĩ khi bước vào chặng đường cuối cùng của cuộc đời. Mặc dù mới lưng chừng ngũ tuần, thân thể còn tráng kiện, thế mà thi sĩ Hữu-Phương đã cho mình là già nua!

        Bây giờ nửa kiếp già nua,

    Buồn vui thấp thoáng niềm trưa nỗi chiều.

    (Niềm Tin Cuối Một Ðời Người)

    Mặc dù vui buồn đau khổ ngổn ngang trong người nhưng thi sĩ hy vọng Trời sẽ thấu hiểu cho mình:

        Trời am hiểu nỗi vui buồn

    Trước sau sau trước một hồn một thân.

    (Niềm Tin Cuối Một Ðời Người)

    Một buổi sáng đẹp trời nọ, thi sĩ Hữu-Phương bỗng buông cây vợt Tennis đang cầm trên tay, không một lời từ giã người thân, vội vàng ra đi tới miền đất lạ như Ông đã từng đột ngột ra đi trong năm 1975! Thế là Ông đã chấm dứt “Kiếp Lưu Ðày” bằng cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng!

    Tôi viết lời giới thiệu này không nhằm mục đích “trả nợ” cho thi sĩ Hữu-Phương như đã nói ở đoạn đầu, mà là lời tưởng niệm thân thương của tôi đối với Ông trong tình anh em nghĩa cả, bằng những xúc động chân thành dành cho người anh yêu qúi.

    Thi tập “Kiếp Lưu Ðày” (Tập 3) có đến tay bạn đọc được hay không là còn tùy thuộc vào thân nhân của người quá cố. Việc làm của người giới thiệu nằm trong khuôn khổ là làm sao nói lên được những điều gì mà tác giả đã gửi gấm trong từng bài thơ. Có thể tôi nói hãy còn thiếu sót hoặc chưa nói hết những gì mà tác giả đã kỳ vọng nơi tôi. Nếu đúng như vậy, xin độc giả vui lòng miễn chấp, và xin hương hồn thi sĩ Hữu-Phương vui lòng tha thứ.

(Ðức Phố. ngày 11-02-2001)

Vĩnh Liêm

Ngày 29 tháng 10, năm 2016 nhà văn Ngọc Cường cho ra mắt tác phẩm Hệ Lụy tại phòng hội của nhật báo Người Việt, tôi đươc gặp anh Nguyễn Tường Quý,  Anh Quý có những đặc điểm như chuộng đội mũ “kết” (casquette) như mấy ông Tây tài tử cinéma Jean Gabin hay André Bourvil thường dùng. Điềm khác anh Quý ít nói nhưng luôn mở nụ cười xã giao trên môi, một nụ cười thân thiện và nhân ái chút gì như tranh La Joconde, rồi một nụ cười chút gì hiền hòa, đầy thiện cảm như Đức Di Lặc (Maitreya trong tiếng Phạn). Dù gì như La Joconde hay Maitreya thì là một nụ cười nhẹ rất bắt mắt và hạnh phúc khi giao tiếp.

Là một kiến trúc sư anh Quý nghiên cứu về những kiến trúc văn hoá về đình làng và chùa chiền xưa. Anh viết bài “Nói về cái đình làng ta” như sau:

“Truyền thống nước Việt Nam ta có câu “ Phép vua còn thua lệ làng”. Pháp luật của vua xuất phát từ Cung Điện Kinh Thành, còn tục lệ làng thì do dân tụ tập tại cái Đình của làng mà quyết định nên. Vì vậy vị trí của cái Đình cần phải ở trung tâm của làng, chính giữa làng để tất cả người dân trong làng có thể dễ dàng trông thấy, và đi đến đấy để mà tụ tập nhau. Nói một cách nôm na, vị trí của Đình trước hết cần phải tiện lợi cho mọị người sinh sống trong làng.

Tụ tập với mục đích gì? Đầu tiên, dân làng tụ tập nhau ở đình khi có vấn đề nào cần thảo luận hay tham khảo công khai chung cho tất cả những dân cư trong làng. Chẳng hạn họp để có ý kiến nhất quyết chung, như kiểu ‘Nên Hòa hay nên Chiến’ của Hội Nghị Diên Hồng vào thế kỷ 13 triều đại Nhà Trần để chống quân Mông Cổ sang xâm chiếm nước ta. Sau đó là những cuộc hội hè đình đám của làng… Do đó, nhu cầu bên trong Đình phải rộng rãi, tạo được sự mát mẻ cho những ngày đêm hè nóng nực mà phải có những tập họp lớn.

Nhưng cái đình làng hiện diện từ thủa nào? Chưa ai dám chắc biết được một cách chính xác. Chỉ có thể nói là hình dáng của cái Đình đã xuất hiện trong một khoảnh đất rộng và thường thì ở trọng tâm của làng, từ khi dân Việt ta biết tụ tập thành làng xã mà sinh sống làm ăn gần gũi với nhau lâu đời. Hình dáng cái đình như thế đã dần dần biến thành một ngôi nhà lớn (như loại nhà rồng có mái cao của người thượng du Việt Nam hiện giờ còn sử dụng). Tuy nhiên, dân chúng ở làng thuộc những vùng đồi và đồng bằng vì lối sống phức tạp hơn nên đã thiết lập các ngôi Đình có sức chứa nhiều hơn và có dáng trang nghiêm để thờ phụng các vị tiên hiền có công với làng xã, các vị Thần, các bà Chúa hoặc thờ Thần Nông, Thần Núi, Thần Hoàng Làng v.v.. Cho nên lối kiến trúc của Đình cần mang một sắc thái uy nghi và to lớn, phù hợp với các thần tượng mà cả làng tôn thờ.

Đình là nơi lưu trữ nếp văn hóa của dân làng.

Sự phong phú của kiến trúc Đình đặc biệt hơn cả là những bức trạm trổ gỗ mang nội dung cụ thể, như những phần “tài liệu” bằng hình ảnh, diễn tả rất sát với đời sống hằng ngày của dân làng khi xưa đã diễn ra. Những bức chạm trổ này có mặt hiện diện được bên trong một số ngôi đình cổ là do công lao của các nghệ nhân nước ta thời xưa đã bỏ công ghi tạc lại một số các sinh họat tiêu biểu của dân làng. Nào là cảnh uống rượu, cảnh đi săn bắn, đá cầu, đấu võ, tắm ở đầm sen, chơi trồng hoa, mẹ gánh con, đánh cờ, múa hát.

Từ những bức chạm trổ này, chúng ta mới biết thêm được rằng xưa kia dân làng sử dụng ngôi đình làng không những chỉ để hội họp, để thờ các bậc tiên hiền, các Ông Thần Bà Chúa của làng… mà đình còn là nơi dân làng vui chơi trong các dịp lễ hội, và chính đình còn là nơi tiêu biểu thể hiện được những hình thức sinh hoạt có tính cách văn hóa của đời sống dân làng nữa. Cho đến nay, chúng ta có thể nói rằng Đình là ngôi nhà chung của làng, đóng nhiều vai trò đa chức, đa năng: hành chánh, tôn giáo, văn hóa.. mà hơn thế nữa, Đình còn là mẹ của các hình thức văn minh – văn hóa cổ truyền: Từ những nghi thức tế lễ, đến các hoạt cảnh hội hè đình đám, những câu hò điệu hát, những nghệ thuật trình diễn như hát trống quân, hát quan họ, đấu vật, múa võ.., và những sinh hoạt dân làng như gặt và đập lúa, cấy mạ, chăn trâu…

Ngôi đình xưa nhất còn lưu lại được mấy thế kỷ?

Nhìn lại lịch sử nước ta, sau các đời vua Đinh, Lê thì hai triều đại Lý và Trần đã xây dựng nên một nền văn hiến thịnh trị với các thể hiện tự chủ về chính trị, xã hội văn hóa… mà một trong những thể hiện này là lối kiến trúc riêng biệt tiêu biểu như Chùa Thầy, Chùa Một Cột… Và cũng chính vì nền văn hiến rõ rệt phồn thịnh một cách Việt Nam đó đã khiến nhà Minh bên Trung Hoa khi mang quân xâm chiếm nước ta thành công thì tìm cách phá huỷ tận gốc các công trình kiến trúc mang nặng chất văn hóa Việt. Phải chăng sự tàn bạo độc địa của người phương Bắc đối với các công trình kiến trúc dân gian, thuần túy tiêu biểu cho sức đề kháng tự chủ của dân Nam, mà hầu hết là các ngôi Đình làng đã bị phá hủy? Sự phá hoại này có phần ít hơn đối với chùa chiền, đền miếu…, có thể là vì lý do tôn giáo của hai quốc gia Trung Hoa và Việt Nam hồi đó giống nhau? Đây là một vấn nạn, chúng ta sẽ có dịp đi sâu vào phân tích rõ hơn ở các bài khác.

Hiện nay có thể nói là không tìm được một ngôi đình nào nguyên vẹn của các triều đại Lý, Trần mà chỉ còn các Đình Làng được tái xây cất từ thời nhà Mạc, nhà Hậu Lê (thế kỷ 15), tuy rằng vẫn giữ được ảnh hưởng những đường lối kiến trúc của thời nhà Lý – Trần và rất là đặc biệt Việt Nam. Chẳng hạn như Đình Tây Đằng (thuộc tỉnh Hà Tây) là một trong những ngôi đình cổ nhất được tái dựng vào thế kỷ thứ 16.

Riêng đình làng Đình Bảng (Bắc Ninh) đã được xây theo hình chữ công của Hán tự, dài tới 30 mét gồm 9 gian, rộng 15 mét, cao hơn 9 mét, có 60 cây cột gỗ lim và chu vi của cột chính có khi to tới 2 mét; mái nhọn như cái nón khổng lồ, chiều cao chiếm 3/4 chiều cao của tòa nhà, rất độc đáo Việt Nam. Đây là một trong những kiến trúc gỗ thuộc loại đồ sộ và cổ nhất Việt Nam.

Đình xây theo hình gì, chạm trổ ra sao?

Bình đồ các ngôi đình làng Việt Nam cổ tiên khởi chỉ có hình chữ nhất. Riêng chỉ có một đại đình là Đình Tây Đằng (Hà Tây) có bình đồ hình chữ tam, nghĩa là đình này có ba ngôi nhà song song. Hoặc bình đồ hình chữ Đinh thì có thêm một nhà thờ hậu phía sau, như Đình Thổ Hà – Bắc Giang. Hay hình chữ Công thì có thêm một căn nhà giữa nối phần đại đình với nhà hậu; hoặc bình đồ chữ khẩu thì có 4 căn vuông góc với nhau như đình Võ Liệt – Nghệ An.

Bên trong ngôi đình làng Việt cổ là cả một hệ thống vì kèo gỗ đồ sộ. Chính hệ thống vì kèo gỗ này là thành tựu có một không hai của Kiến trúc Việt Nam. Tại sao? Vì tự nó đã toát ra một vẻ đẹp kiến trúc kết cấu trang trí duyên dáng và mạnh mẽ: Trên các vì kèo ấy là những chạm trổ công phu xuất sắc nhất của nghệ thuật điêu khắc và trang trí gỗ của các nghệ nhân ta thủa trước!

Đó là những mảnh phù điêu diễn tả sinh động và rất cân đối cảnh sinh hoạt của người nông dân ở làng quê Việt Nam thời xa xưa. Khắp các vì kèo phủ kín các chạm gỗ trang trí làm cho khung kiến trúc trở nên nhẹ nhàng bay bổng nhưng không kém phần mạnh mẽ để đỡ được sức nặng của mái đè xuống.

Đây là cô tiên cưỡi rồng, cưỡi phượng nhưng đấy chính thực là các cô gái làng yếm thắm thắt lưng bao xanh. Kia là chạm trổ người cưỡi hổ, cưỡi voi, chế ngự sức mạnh hoang dã. Nét chạm dứt khoát, liên tục. Có nhiều cách chạm, chạm thủng, chạm bong, chạm lồng nhiều lớp… Mặt khác, hình những người dân quê cưỡi lên các biểu tượng rồng phượng mà ngoài tỉnh thành và cung vua vốn chỉ được sử dụng cho vua chúa, thần thánh thôi. Hầu hết các hình tượng chạm trổ này là do những nghệ nhân địa phương tập trung khắc chạm nên để mô tả các sinh hoạt đời sống rất gần gũi ở trong xóm trong làng của họ. Chẳng hạn như hình chạm trổ một cuộc chọi trâu truyền thống như ở Đồ Sơn… , chứ còn đấu vật thì làng nào ngày xưa ở Việt Nam mà chẳng có.

Còn các hình tượng người thì được chạm trổ ra sao? Hầu hết các nhân vật ấy trông như lùn. Trước đây dĩ nhiên người Việt Nam thấp hơn bây giờ song đây là do các nghệ nhân điêu khắc đã nhấn mạnh vào phần chính là cái đầu và bóp ngắn thân người lại cho hợp chiều cao của đà gỗ… Lại nữa, thêm nhiều điêu khắc trên các đà kèo còn có các tầng tầng lớp lớp người, thú, hoa, trái phủ kín, những cảnh uống rượu, đi săn, đá cầu, tắm ở đầm sen, chơi trồng nụ trồng hoa, mẹ gánh con, tấu nhạc, đánh cờ, múa hát… Ngoài ra, còn có các bia đá khắc và các bản vẽ và viết trên gỗ ở hầu hết các đình chùa, ghi lại nhiều di tích quí báu của nền văn hóa Việt Nam cả ngàn năm về trước…”

(Kiến Trúc Sư Nguyễn Tường Quý, trích ‘nguoi-viet.com’, 16/11/2004)

 —————————

Còn nhớ trước 1975, những tay sinh viên phản chiến tại Sài Gòn, vốn thân cộng, chống chính quyền VNCH, như những Huỳnh Tấn Mẫm, Lê Văn Nuôi,  Huỳnh Ngọc Chênh, Nguyễn Hữu Thái, Lê Hiếu Đằng,… Những vụ phá hoại của những bộ mặt sinh viên theo CS, qua 2 vụ điển hình là biến cố Biệt Động Thành mà Việt Cộng đã ám sát sinh viên Lê Khắc Sinh Nhật (ngày 28-6-1971) và giáo sư Nguyễn Văn Bông (ngày 10-11-1971) thì Huỳnh Tấn Mẫm bị bắt giam (ngày 5-1-1972) cho đến 20-2-1974 thì phía chính quyền miền Nam VNCH chúng ta trao trả y tại Lộc Ninh (chung với tay gián điệp Huỳnh Văn Trọng, luật sư Nguyễn Long, sinh viên Cao Thị Quế Hương,… Trong hàng ngũ sinh viên quốc gia, nhà văn Ngọc Cường viết về KTS Nguyễn Tường Quý như sau: “Trong bối cảnh nhiễu nhương của thời thế và cam go của chiến tranh, anh lao vào cuộc tranh đấu phục vụ cộng đồng, không phải để tranh giành được một ngôi vị, mong trở thành một chức sắc, mà vì lý tưởng  nhân bản, tinh thần Quốc Gia và noi theo truyền thống của tổ tiên. Do đó, anh không thể  ngồi lặng yên để xem con tạo xoay vần như nàng Kiều :

Cũng liều nhắm mắt đưa chân.

Thử xem con tạo xoay vần đến đâu.

Khi được bầu là Trưởng Tràng trường Đại Học Kiến Trúc, anh đã cương quyết với đám sinh viên thiên tả phản chiến, và luôn luôn ủng hộ chính thể Quốc Gia. Tuy bản chất hiền lành nhưng anh cương quyết với kẻ thù và kiên trì với lý tưởng của mình, tấm gương này đã soi sáng cho tôi noi theo… ”            

Bây giờ sang nghệ thuật thưởng ngoạn trong đời sồng, anh Quý vừa là kiến trúc sư, vừa là họa sĩ. Nghệ nhân Nguyễn Tường Quý ưa chuộng môn hội họa cũng như nghiên cứu về hoa sen và hoa lan. Xin xem tranh kèm về bức tranh  triển lãm hoa sen của họa sĩ Nguyễn Tường Quý. Trong một dịp triển lãm tranh tại hội trường nhật báo Người Việt, năm 2012, anh tâm sự với báo chí: “Mỗi lần triển lãm tôi đều thấy rất vui vì được sự hỗ trợ, khuyến khích của mọi người. Cám ơn những ai đến dự triển lãm, và tôi cũng hy vọng sẽ có được phần nào kinh phí giúp cho trẻ em mồ côi tại Việt Nam, vì mình già rồi, có còn làm được gì nữa đâu.”

Khi ly hương họa sĩ Nguyễn Tường Quý định cư tại Canada, khí trời lạnh lẽo, cùng những nỗi nhớ nhà, anh bắt đầu vẽ tranh. Sau khi qua Mỹ như lúc về hưu, với thời gian rảnh rỗi anh lại tiếp tục vẽ. “Với tôi, vẽ là một cách thiền,” họa sĩ Nguyễn Tường Quý kể lại.

Vì sao họa sĩ Nguyễn Tường Quý chọn vẽ hoa sen?

Hoa sen anh quan niệm là loài hoa mang ý nghĩa triết học và văn học khi biểu tượng cho nhân sinh quan thanh cao, và tinh khiết, hàm ý nghĩa về âm dương ngũ hành và chứa đựng sức sống mãnh liệt của dân tộc Việt Nam. Hình ảnh hoa sen mang đậm nét bình dị, dân dã nơi thôn quê, và hoa sen tượng trưng trong triết lý sống thoát tục, giúp con người buông bỏ mọi ưu phiền, để tĩnh tâm, an hưởng hạnh phúc. .

Hoa Sen với văn học của người Việt vốn tượng trưng cho hồn văn hóa dân tộc, loài hoa kín đáo, dịu dàng, thanh tao như ý thơ:

Trong đầm gì đẹp bằng sen

Lá xanh bông trắng lại chen nhị vàng

Nhị vàng bông trắng lá xanh

Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn

Ngoài hoa sen, anh Quý cũng thích nuôi dưỡng và nghiên cứu hoa lan. Xét về đặc điểm của hoa lan, anh ưa chuộng hoa lan như nhiều người chúng ta. Sắc màu hoa thắm tươi, mang vẻ thanh lịch của hoa lan, từ bên trong như ngọc, trắng như ngà, êm mượt như nhung lụa, mịn màng như phấn, tím sậm, đỏ nhạt, màu của hoa lan từ nâu, xanh, vàng, tía cho đến đốm chấm phá, loang, sọc, vằn,… ta thấy nhiều hoa lan không thiếu. Loài hoa phổ thông, tuy hoa bình dị, nhưng mang đầy nét thanh lịch, chứa vẻ đài các. Hoa lan mọc ở nhiều nơi trên thế giới và chia ra làm 4 loại sau đây:

Epiphytes Phong lan bám vào cành hay thân cây.

Terestrials Địa lan mọc dưới đất.

Lithophytes Thạch lan mọc ở các kẽ đá.

Saprophytes Hoại lan mọc trên lớp rêu hay gỗ mục

Lan mọc hiện diện ở khắp năm châu, bốn biển, từ dãy núi Andes miền Nam Mỹ và đến rặng cao Hy mã lạp sơn thuộc Á châu. Những nơi này ở độ cao từ 3000 bộ đến 7000 bộ và hoa lan là loài góp mặt nhiều giống nhất trong các loài hoa. Hoa loa có khoảng 750 loài và 30,000 giống nguyên thủy và chừng độ một triệu giống đã được ghép lai giống nhân tạo hay thiên tạo. Thú nghiên cứu về hoa lan và hoa sen của anh Quý chất chứa vẻ “vui thú điền viên tuế nguyệt”. Anh Quý ơi, hai loài hoa anh chọn lựa đưa con người về chốn thiên nhiên của sự thanh cao và an bình.

Người viết bài xin gửi bài viết này đến hương hồn anh Nguyễn Tường Quý, Pháp danh Trí Bảo, như lời chào vĩnh biệt.

Cõi trần đất khách tạm dừng chân.

Buông tay giã biệt chẳng ngại ngần

Viên mãn siêu sanh anh Trí Bảo

Ưu phiền nhọc não bỏ lại sau!

Trần Việt Hải, Los Angeles.

Nguyễn Tường Thiết

Vua Lý Thái Tổ nhìn xuống Hồ Gươm. Từ trên tầm cao 10 mét mắt ngài chiếu thẳng Tháp Rùa. Trước mặt ngài không phải cố đô Thăng Long mà là thủ đô Hà Nội một nghìn năm sau.

Ngài uy nghiêm đứng giữa vườn hoa Chí Linh. Trước mặt ngài là phố Đinh Tiên Hoàng, tả hữu có hai phố Lê Thạch, Lê Lai, sau lưng có con phố mang tên ngài, Lý Thái Tổ. Nhà vua đảo mắt nhìn phía dưới chân. Ngài khó chịu thấy mình đang bị quan sát. Một thanh niên bận chiếc áo khoác có nhiều túi cúi xuống lôi trong bọc một vật gì màu đen rồi giơ vật ấy về phía ngài.

Quang nhìn lên ngắm nghía pho tượng đồng cao. Anh tự hỏi lần về Hà Nội mấy năm trước không thấy bức tượng này đặt ở đây. Nếu có chắc chắn là phải hiện trong bộ phim ảnh của anh vì lần nào về Hà Nội anh cũng chụp mấy bức ảnh Hồ Gươm và Tháp Rùa đứng từ phía vườn hoa Chí Linh. Quang giơ chiếc máy ảnh về phía tượng và điều chỉnh ống kính. Anh đi tới đi lui. Rồi anh quỳ xuống ngước máy lên để chụp toàn bộ bức tượng có hàng chữ ở dưới bệ: Vua Lý Thái Tổ (974-1028).

Nhà vua không nhìn thanh niên, ngó sang một thiếu nữ đứng cách đó chục thước mặc chiếc áo đỏ đội chiếc mũ trắng tay cầm một vật gì giống hệt như vật trong tay thanh niên và hướng nó về phía hai nguời đứng trước, hai người ấy trông như hai mẹ con.

– Chị muốn chụp phông nào? Lấy vua hay lấy hồ.

Vi hỏi người đàn bà. Người ấy nhìn chung quanh nói:

– Tượng vua cao thế kia có lấy được hết không?

Vi nói:

– Được!

Cô chạy lại gần con bé, bẻ lại cổ áo, vuốt lại tóc nó. Rồi cô khen con bé:

– Xinh nhất đấy!

Con bé vênh mặt lên khi thiếu nữ quỳ xuống ngửa ống kính chụp hai mẹ con, cái phông tượng ở sau.

Vua Lý Thái Tổ nghĩ thầm: “Đám người kia chiêm ngưỡng ta”.

Dưới kia không phải là thần dân của ngài. Thần dân ngài đâu có ăn mặc dị hợm và có những hành động kỳ khôi như thế. Trên đường Đinh Tiên Hoàng những cỗ xe chạy như mắc cửi. Xe hai bánh chạy chen giữa những xe bốn bánh, phát tiếng động chói tai. Ngay sát dưới chân ngài, trên một khoảng rộng hình tròn lát đá, những cỗ xe bốn bánh bé tí teo có những đứa bé ngồi. Xe chạy lòng vòng, đâm nhau loạn xạ. Chung quanh có đám đông đứng xem. Trong số có mấy người mặt trắng cao to dị thường. Nhà vua nghĩ thầm: “Bọn bạch quỷ này chắc ở đâu đến. Chúng đến càng ngày càng đông”.

Gió thổi lùa từ mặt hồ Gươm. Gió mỗi lúc một mạnh. Hàng cây xà cừ rung rung rồi chao nghiêng những đợt lá. Màu xanh lá cây màu xanh nước hồ xẫm lại theo với bàu trời đột nhiên tối xầm xuống. Dưới kia đám đông chạy tản ra đường. Lát sau mưa rơi.

Vườn hoa Chí Linh còn lại hai người. Người đàn ông cúi gập người ôm chiếc máy hình trong bụng chạy về phía sau lưng nhà vua. Người con gái căng dù che thân rồi lấy tấm bạt trùm kín cái giá gỗ che mấy bức ảnh ghim trên tấm ván; lát sau cô bước vội về hướng người đàn ông.

Những giọt nước chẩy trên lòng bàn tay trái của nhà vua rót xuống đầu hai ngón tay chỉ xuống đất. Vua Lý Thái Tổ không thể ngoái cổ nhìn đằng sau. Ngài không biết rằng sau lưng mình có chòi bát giác. Nơi ấy có hai người cùng chạy lại trú mưa. Họ ngẫu nhiên gặp nhau. Rồi va nhau một cuộc tình.

10

Con thạch sùng bò ngược trên trần nhà. Màu da nó ngà ngà tiệp màu vôi. Nó đuổi theo một con thạch sùng khác đang chạy dọc theo một bóng đèn nê-ông dài ở góc tường. Quang nhìn thấy nó lúc anh ở vị trí nằm ngửa tay ôm ghì đầu Vi nhìn lên trần. Con thạch sùng bò xuống đến mép tường thì dừng lại. Hai con mắt nó, hai chấm đen, nhìn xuống chiếc giường có hai thân thể trần truồng. Con thạch sùng không lạ gì cảnh này. Ở cái khách sạn phố Hàng Buồm chuyện đó xẩy ra như cơm bữa. Nhưng hôm nay nó thấy có cái gì khác khác nơi người đàn ông. Không phải ở cái cách làm tình của hắn mà là ở sự chú ý vô lý của hắn. Cứ mỗi lần ôm người đàn bà lăn trên giường ở vị trí ngửa là hắn lại nhìn lên tường, dán hai con mắt vào hai chấm đen. Con thạch sùng nghĩ bụng: “ Lạ lắm sao mà nhìn?”. Nghĩ thế rồi nó bò ngược lên trần, đuổi theo con thạch sùng cái.

“Lạ nhỉ? Không biết mình đã thấy con vật này chưa nhỉ?” – Quang nghĩ – Ở Mỹ hơn ba mươi năm anh không hề thấy con thạch sùng. Trước đó ở Sài Gòn thì có thể, nhưng anh còn bé, không nhớ. Con thạch sùng cái (Quang đoán nó là cái vì là con bị săn đuổi) bò thật nhanh đến giữa trần nhà thì dừng lại, đúng ngay vị trí trên chiếc giường hai người nằm. Nó quay đầu đối diện với con đực vừa bò sát theo sau. Hai con (đứng hay nằm?) im phắc, cong người chờn vờn. Hai cái đuôi ngọ nguậy, cong cớn, uốn éo. “Chúng đang động cỡn” – Anh nghĩ – Rồi anh ôm chặt lấy Vi xoay đè hẳn lên người nàng. Quang vừa thoáng nghĩ nếu chúng làm tình thì một trong hai con có thể rớt xuống đúng ngay giữa mặt mình.

Quang quên phắt con vật. Anh chồm tới đè ngực mình trên hai bầu vú căng cứng của Vi. Đúng lúc cả hai nguời sắp sửa lên “phút cao điểm” thì ở ngay đầu giường, trên chiếc bàn thấp, trong chiếc ví xách tay của Vi, có tiếng nhạc ròn rã, bản nhạc “Từ Biệt” quen thuộc mà hồi bé anh vẫn hát: Tò te! Con ma đánh đu…

“Cái cellphone!”– Quang rủa thầm – “Có im đi ngay không!”. Tiếng nhạc không im. Trái lại càng to hơn. Réo rắt. Giục giã. Tò te!… Con ma đánh đu… thằng Tây nhẩy dù… Zô-rô bắn súng… Quang cảm thấy cái bầu vú ép vào ngực mình xẹp dần xuống. Vi nhỏm dậy, với tay lấy cái ví mở ra, cầm điện thoại di động áp tai:

– A-lô!

– Con khỉ? Mày đi đâu tao kiếm mãi không ra! Lùng hết cả vườn Chí Linh cũng không thấy…

Vi đưa tay vuốt lại mái tóc.

– À…ờ … Tao đi chợ… Có chuyện gì không mày…

– Chuyện con Thảo. Mày biết không.

– Gì?

– Nó có chửa rồi mày ơi!

– Thật hả?

Vi nhỏm dậy, ngồi trên mép giường, sỏ hai chân vào hai ống quần jeans, đứng hẳn dậy, một tay cầm điện thoại, tay kia kéo “zip” cài quần. Rồi Vi ngồi xuống mép giường, rù rì nói chuyện. Nửa giờ sau câu chuyện vẫn chưa dứt.

Ngán ngẩm Quang kéo chiếc gối đặt sau lưng ngồi dựa tường châm thuốc hút. Anh biết có bảng cấm hút thuốc trong phòng ngủ nhưng anh không “ke”. Anh đang bực mình cái xeo phôn. Anh oán lây tất cả những phát minh tân tiến của thời đại.

Theo làn khói thuốc Quang nhìn lên trần nhà. Hai con thạch sùng đi đâu mất tiêu. Chúng đã làm tình xong. Thoải mái. Anh ước gì kiếp sau mình làm con thạch sùng.

2

Bước mấy bực lên chòi bát giác Quang lôi máy ảnh ra xem xét. Anh phủi nước mưa trên cánh áo gió, nhìn xung quanh. Trong chòi chỉ có mình anh trú mưa. Anh nghĩ đến cô thợ chụp ảnh. “Con bé hay quá! Giọng nói nó đặc kịt Hà Nội. Mình chụp lén hai ba pô, chắc nó không biết”.

Ấy là anh tưởng thế.

Vi căng ô phía trước chạy vào chòi. Cô cúi xuống bấm nút cụp chiếc ô, vẩy vẩy chiếc ô sũng nước xuống sàn. Ngửng lên cô thấy đôi mắt người đàn ông đang nhìn mình. “Cái ông vô duyên!”. Cô nghĩ. “Chụp trộm người ta. Tưởng mình không biết hả?”.

Hai người, mỗi người đứng một góc chòi, quay ra nhìn trời mưa. Mưa nặng hạt. Và gió. Gió thổi lộng từ phía hồ Gươm. Lát sau gió tạt những hạt mưa bay xéo vào chòi. Hai người né mưa, vô tình họ đứng xích lại gần nhau ở chính giữa.

Quang bấm mấy cái vào chiếc máy digital. Anh lựa bức ảnh “zoom” cô gái ngửa mặt nhìn tượng vua, đưa màn ảnh gần mắt cô gái. Anh nói, bắt chước giọng Hà Nội:

– Xinh nhất đấy!

Quang bấm tiếp cho hiện lên hai bức ảnh khác, hai bức Vi cầm máy quỳ xuống chụp hai mẹ con.

– Cô phải trả tôi tiền chụp mấy bức này. Cô tính tiền người ta bao nhiêu tôi tính cô bằng giá.

Vi không nói gì. Nhún vai.

Lát sau cô giơ tay sờ vào chiếc máy ảnh độ sộ của Quang:

– Máy của chú hiện đại nhỉ? Máy gì thế?

– Máy Canon EOS digital!

– À, máy kỹ thuật số!

– Ừ, máy số rất thông dụng. Bây giờ người ta ít dùng máy phim. Máy số vừa nhỏ gọn vừa rẻ tiền. Nhưng máy Canon này thì lại rất mắc. Nó có thể zoom xa và hình rất nét.

– Cách dùng có khó không, chú?

– Không khó đâu. Tôi sẽ chỉ cô cách xử dụng. Nhưng này! Đừng gọi tôi bằng “chú”. Nghe già quá. Chắc tôi chỉ gấp đôi tuổi cô thôi. Cô mà hai chục thì tôi mới bốn mươi à. Gọi “anh” đi.

– Ừ, thì anh. Việt kiều hả?

– Không có đâu. Tôi là Việt việt. Mới Sài Gòn ra.

Vi nghĩ trong bụng: “Mấy ông Việt kiều nói láo bỏ mẹ!”.

Phía ngoài. Thoắt cái. Mưa dứt. Trời quang. Quang nhìn trời. Mưa Hà Nội thật kỳ cục! Mới lúc nẫy còn mưa đùng đùng thế mà đột nhiên trời im rơ, ráo hoảnh. Quang nói tiếp:

– Giỡn cô cho vui chứ tôi theo đoàn nhiếp ảnh từ Mỹ về Việt Nam chụp hình. Hai hôm nữa đoàn sẽ đi dọc biên giới Hoa Việt chụp hình phong cảnh miền thượng du và sinh hoạt của dân sắc tộc. Trong thời gian đợi phái đoàn tới từ nhiều nước, tôi có hai ngày ở Hà Nội, chưa biết làm gì. Cô có cách gì giúp tôi cho qua hai ngày ở đây không? Hay là… cô đi chụp ảnh Hà Nội với tôi?

–Trời tạnh rồi. Tôi phải làm việc. Ai mà rỗi như ông?

Vi nói xong cầm ô đi về phía bức tượng. Quang xách máy ảnh đi theo. Anh năn nỉ:

– Cô chụp ảnh cho khách. Vậy chứ tôi thuê cô chụp ảnh cho tôi không được sao?

Vi không nói gì. Cô lẳng lặng dựng lại cái giá gỗ bị gió đổ kềnh, gỡ tấm bạt. Đồ nghề của Vi xem ra không nhiều. Ngoài tấm bảng có ghim những bức ảnh chụp người và phong cảnh Hà Nội, còn một cái thùng vuông dùng làm bàn và một chiếc ghế xếp thấp, hai thứ này lúc nẫy cô gửi tạm tại một quán bán postcards gần đấy.

Đường Đinh Tiên Hoàng lúc nẫy trong cơn mưa rào vắng bóng xe nay đột nhiên như bừng dậy. Xe máy lại ào ào lướt qua. Tiếng động cơ khạc nổ, gầm rú. Riêng vườn Chí Linh không lấy lại được cảnh cũ đông đảo. Cả một khoảng sân rộng chỉ có hai người đứng. Kể thêm nhà vua, là ba.

Quang bảo Vi:

– Cô có đợi đến chiều cũng không có khách đâu. Trời cứ lát lát lại mưa như thế này có ai điên đâu mà chụp ảnh?

Vi bực mình, lấy máy ảnh ra cầm tay:

– Thế ông muốn gì? Muốn tôi chụp ảnh hả? Nào thì chụp! Ông lấy phông nào? Vua hay hồ?

Quang tiến tới sát gương mặt phụng phịu của cô gái. Anh nhỏ nhẹ:

– Cô hiểu sai ý tôi rồi! Tôi muốn cô chụp hình tôi. Nhưng không phải bằng máy của cô mà bằng máy của tôi. Nhân tiện tôi chỉ cô cách xử dụng máy ảnh digital. Mà không phải chụp ở đây đâu, chụp đây thì chán chết! Cô dẫn tôi đi chụp những nơi phong cảnh đẹp nhất của Hà Nội mà chỉ cô biết thôi, tôi làm sao biết được. Tóm lại là tôi thuê cô nguyên ngày. Cô vừa là hướng dẫn viên du lịch, vừa là nhiếp ảnh viên. Cô giúp tôi đi. Để cô khỏi thiệt tôi sẵn sàng trả cho cô gấp đôi số tiền cô kiếm được trong một ngày làm việc. Ốc kê?

Vi nghĩ bụng: “Nghe được đấy chứ? Xem ra anh “kiều” này có vẻ sộp. Mình cũng thử phiêu lưu một chuyến. Cứ OK phứa đi!”. Cô trả lời:

– Ốc kê! Tôi đèo anh đi.

Nói xong Vi tiến tới cái quán bán postcards nói chuyện với bà chủ quán. Quang giúp Vi kéo cái giá gỗ và thùng đồ nghề của Vi lại quán gửi.

Quang quàng chân ngồi sau chiếc xe hai bánh. Đây là lần đầu anh ngồi loại xe này. Chiếc xe xịn nổ máy. Xe vọt đi làm anh bật ngửa ra sau. Quýnh quáng anh ôm chặt lấy bụng cô gái. Vi quay đầu hỏi:

– Đi đâu?

11

Con thạch sùng lại hiện ra ở góc tường. Chỉ có một con. Quang quay đầu ngửa cổ nhìn khắp lượt không thấy con thứ hai. Lạ nhỉ! Căn buồng cũng bé thôi, không lý nó tự dưng biến mất? Hay nó chui vào nấp sau cái ống đèn nê-ông? Hay là nó rớt xuống chiếc giường anh đang ngồi? Anh cúi xuống nhìn khắp lượt. Bỗng trí anh lóe ra. À! Hồi bé ở Sài Gòn anh đã từng nhìn thấy con thạch sùng rồi! Nhưng không phải nguyên con thạch sùng. Chỉ cái đuôi của nó thôi. Cái đuôi trên giường. Cái đuôi đang ngọ nguậy trong trí nhớ anh. Trí nhớ anh cũng bảo rằng nếu bỏ tọt cái đuôi đó vào miệng nuốt chửng thì sẽ tốt lắm, trị tuyệt nọc căn bệnh suyễn của anh. Đó là theo lời bà nội anh nói thế!

Trong buồng tắm có tiếng mở khóa nước. Nước trong vòi hoa sen chẩy lẫn với tiếng hát vang của Vi vọng ra: “Hà Nội ngày tháng cũ… Có bóng trăng thơ in trên mặt hồ. Hà Nội ngày tháng cũ… Có tiếng oanh ca trên bờ Tường Vi”.

Tường Vi!

Anh vụt nhớ đến ngày hôm qua.

3

– Mình đi ăn đi. Đói rồi. Quán ăn ngay góc Cầu Gỗ. Đi lối này!

Đó là quán Quang vẫn đến ăn từ hôm anh đến Hà Nội mấy hôm trước. Nó gần khách sạn anh ở phố Hàng Buồm. Quán là căn nhà nhỏ hai từng. Một cầu thang gỗ hẹp lên lầu hai. Trên đó có một cái lan can gỗ chìa ra ngoài đường Đinh Liệt. Anh thường chọn cái bàn nhỏ hai người ngồi. Trên lan can nhìn xuống góc đường là nơi năm con phố cổ chụm đầu đâm ra hồ Gươm. Ở cái góc này sinh hoạt của Hà Nội lúc nào cũng náo nhiệt. Trên những vỉa hè hẹp dân chúng, người bán, du khách lèn nhau mà đi.

Lên gác Quang chọn đúng cái bàn anh vẫn ngồi ăn hàng ngày. Lan can chỉ đủ chỗ cho ba cái bàn nhỏ. Hai bàn kia là hai cặp người ngoại quốc trẻ đang ngồi ăn. Cô thợ ảnh ngồi đối diện Quang qua chiếc bàn nhỏ. Cô cởi chiếc mũ bê-rê đặt lên bàn cùng với chiếc ví xách tay, hất đầu rẽ sợi tóc phủ trán, hai tay lùa sau gáy vén mái tóc, rồi một tay chống cằm cô ngửa mặt nhìn Quang.

Quang hỏi:

– Ăn gì?

– Vi không đói.

– Thế thì uống gì nhé?

Một con bé chạy bàn lại gần. Vi nói:

– Em cho chị chai bẩy úp!

Quang gọi thức ăn và chai bia Tiger.

– Tên cô là Vi?

Vi mỉm cười. Quang nhìn mắt Vi. Thoáng có một ánh vui trong đó:

– Phải, Vi. Tường Vi. Một loại hoa đấy!

Rồi cô hát. Nho nhỏ. “Hà Nội ngày tháng cũ. Có bóng trăng thơ in trên mặt hồ. Hà Nội ngày tháng cũ. Có tiếng oanh ca trên bờ Tường Vi…”.

Ngheo mắt, Vi hỏi:

– Biết bài hát này không?

– Biết chứ. Bài của Song Ngọc.

Quang trả lời. Anh hát tiếp: “Hà Nội ngày tháng cũ, có dáng em tôi áo trắng nghiêng nghiêng đường chiều, tiếng guốc lưa thưa lao xao khua trên vỉa hè, mùa thu theo gió heo may…”.

Con bé mang chai bia và nước ngọt ra. Nó mở cả hai chai. Vi quắc mắt chỉ vào chai nước Sprite, mắng con bé:

– Thế này là thế nào? Đã bảo bẩy úp sao lại mở chai này?

Con bé sợ hãi:

– Hết bẩy úp rồi. Mẹ con bảo thứ này cũng thế.

– Cũng thế nào được! Bẩy úp là bẩy úp! Tôi không thèm uống đâu!

Nói xong mặt Vi xị xuống, đẩy cái chai ra xa. “À! Thì ra cô nàng đòi uống Seven-Up”. Quang nghĩ.

Ăn xong, Quang đang sửa soạn gọi tính tiền thì ở trên bàn có tiếng nhạc phát ra khá to. Vi chụp cái ví, mở ra lấy cái cellphone:

– A-lô!

Quang lấy thuốc lá châm hút. Thuốc Thăng Long. Hương vị lạ. Đăng đắng. Anh thèm một ly cà phê, nhưng anh nghi ngờ cái ngon cà phê ở đây.

Lôi máy ảnh ra khỏi bao, Quang tì máy vào lan can, chĩa ống kính chúc xuống. Bên kia đường là quán cơm. Cơm bụi hay cơm chỉ? Khách ngồi la liệt ở vỉa hè trên những chiếc ghế nhựa thấp tẹt bé tí. Chiếc ghế nhựa oằn xuống dưới sức nặng của mấy anh tây ba-lô. Quang hướng máy “zoom” vào tủ kính. Trong tủ có hơn chục cái ngăn nhỏ. Đậu phụ. Thịt kho. Cá hấp. Canh rau. Đồ xào. Đồ mặn. Đồ chua. Đủ cả…

Vi gấp cái nắp điện thoại, bỏ lại trong ví, đứng dậy nói:

– Mình đi thôi chứ?

Cô hất tay xem đồng hồ. Bỗng cô tháo đồng hồ tay ra đưa lên tai nghe, lắc lắc mấy cái, nói:

– Đồng hồ của Vi có vấn đề …

Quang hỏi lại:

– Vấn đề?

– Ừ, nó chết. Mấy giờ rồi anh?

– Một giờ rưỡi. Này! Vi có biết quán cà phê nào ngon ngon gần đây không?

Không đợi Vi trả lời Quang đứng dậy ngó quanh tìm cái toa lét. Chai bia Tiger làm anh mắc tiểu. Thấy cái phòng nhỏ ở góc, phòng không có cửa chỉ có màn che, trên đề chữ W.C, anh bước tới vén màn vào. Phòng bé tí teo chỉ độ hai thước vuông. Trong đó trống hổng. Anh không thấy có một cái lỗ nào. Dưới sàn sát tường chỉ có một đường rãnh. Ở góc có để vại nước, một cái gáo quàng trên miệng vại. Trên tường nghệch ngoạc một hàng tiếng Anh, rất khó hiểu: “Water only!”. Bỗng anh chợt nghĩ ra: “Chỉ tiểu tiện thôi. Không được đại tiện!”. Quang tiểu vào đường rãnh rồi múc nước dội. Đi ra anh mỉm cười nhìn hai thiếu nữ ngoại quốc đang ngồi ăn, anh hy vọng rằng hai cô này nếu cũng vào toa lét thì mong hai cô cũng “thông minh” như mình!

5

Ở tiệm sách ra trời đã tối. Quang đi trên vỉa hè rộng về hướng bờ hồ. Đến góc đường chỗ có đèn sáng choang là cửa hàng bách hóa Tràng Tiền, anh đi lên mấy bực thềm đẩy tấm cửa kính bước vào. Thương xá rộng lớn có máy lạnh mát mẻ. Anh lên cầu thang cuốn lên lầu hai rồi lầu ba. Anh đi vòng vòng ghé nhìn vào các cửa hàng tìm mua một món quà gì cho Vi. Chiều nay lúc chia tay, anh đưa con bé một số tiền khá lớn nhưng nó không nhận. Con bé thiệt… Nó chở mình đi nhiều chỗ hay quá, quán cà phê Phố Cổ, mình phải trở lại quán này lần nữa, lại đi một vòng khắp thành phố chụp ảnh Hồ Tây, vườn Bách Thảo, đền Ngọc Sơn, chùa Trấn Quốc, Lăng Miếu… nội xăng không cũng bộn tiền của nó. Ngày mai lại còn hứa sẽ chở mình ra vùng ngoại ô chụp ảnh. Không biết mua cho nó cái gì nhỉ? Quang nghĩ mãi. Lúc anh đi xuống lại lầu một qua khu bán nữ trang và đồ trang điểm phụ nữ, thấy có mấy tiệm bán máy ảnh bán đồng hồ, anh sực nhớ ra cái đồng hồ đeo tay của Vi, cái đồng hồ “có vần đề”. Hay mình mua cho nó một cái?

Quang nhìn qua quầy hàng kính. Đồng hồ hiệu Movado, Omega thì quá mắc tiền. Seiko, Citizen đỡ hơn nhưng cũng chẳng rẻ, khoảng từ một triệu đến ba triệu. Quang tính nhẩm. Cũng phải trên trăm đô.

Anh lựa hai cái Seiko. Cô bán hàng bận chiếc áo dài xanh cúi xuống lấy trong tủ ra hai cái đồng hồ đặt trên mặt kính. Một cái màu bạc hình chữ nhật, cái kia tròn mạ vàng. Cả hai đều đẹp lại cùng giá, anh không biết lựa cái nào. Bỗng anh nhìn bàn tay của cô bán hàng, bàn tay dài trắng nuột. Anh tán tỉnh:

– Cô có bàn tay đẹp quá! Đẹp hơn cả bàn tay của người mà tôi định mua để tặng cái đồng hồ này! Cô làm ơn đeo cả hai cái cho tôi ngắm thử xem nhé!

Cô ta đeo hai cái, mỗi cái trên một cánh tay. Quang ngắm một hồi rồi nói:

– Chịu! Cả hai đều đẹp. Tôi thực tình không biết lựa cái nào.

Quang nhìn vào đôi mắt cô bán hàng và bỗng thấy cô ta cũng khá xinh:

– Tôi hỏi thật cô nhé. Cô thích cái nào hơn?

– Cái nào cũng đẹp! Cả hai tôi đều thích!

– Thế thì hỏng. Tôi không có đủ tiền để mua cả hai. Cô thích cái nào thì tôi mua cho cô cái ấy thôi. Cho cô chọn đấy!

– Không dám ạ…

– Thế thì thôi vậy. Tôi không có duyên với cô…

Nói xong anh quay mặt bỏ đi. Phía sau lưng có tiếng gọi vội vã:

– Này… ông…

Quang quay lại. Cô gái giơ cao cái đồng hồ vàng, đôi mắt cô ta ném về phía anh một cái nhìn rất lẳng. Lườm anh, cô nguýt:

– Gớm! Ông anh chơi khó em quá!

Cầm cái hộp nhỏ được cô hàng gói rất đẹp, Quang đi ra cửa, miệng anh hát khẽ khẽ bài Hai Mươi Mùa Nắng Lạ của Trịnh Công Sơn: “Em hai mươi tuổi em là nắng… Cho em bây giờ mắt tình đưa…”.

4

– Có. Cà phê Phố Cổ. Ngay bên kia đường. Ngon thì không biết nhưng chỗ ngồi tuyệt!

Xuống nhà. Vi gửi xe máy ở đầu đường. Hai người đi bộ đến chỗ ngã năm. Xe cộ rần rần chạy quanh cái bồn phun nước. Vi chỉ phía bên kia bồn:

– Hiệu cà phê bên kia. Đầu phố Hàng Gai.

Nói xong Vi xăm xăm đi thẳng vào dòng xe cộ đang chạy như mắc cửi. Thấy Quang ngần ngại, cô quay lại nắm tay anh kéo đi:

– Đi! Chờ xe vãn thì đời nào qua được.

Quang đi nép vào Vi, nhìn những chiếc xe máy như đâm thẳng vào mình nhưng đến gần thì lạng qua hai bên. Sang bên kia, Vi đi trước. Đến một cửa hàng tơ lụa, Vi biến mất trong đó. Nghĩ là Vi vào ghé thăm một người quen nào đó Quang đứng ở vỉa hè đợi. Lát sau Vi trở ra ngoắc anh. Anh theo Vi qua một lối đi tối và hẹp tựa như một đường hầm, ở cuối lối đi mở ra một khoảng rộng, một khu vườn nhỏ trong sân nhà, nơi đó ánh nắng trên cao rọi xuống qua những tàn lá cây ướp một màu sáng xanh dịu. Mấy cái bàn thấp, những chiếc ghế mây dưới tàn cây: cà phê Phố Cổ. Quán cà phê bí mật. Một ốc đảo biệt lập nằm ngay giữa trung tâm ồn ào nhất của Hà Nội. Ở đây đột nhiên vắng lặng. Nơi góc trong cùng có hai người đàn ông mặc quần đùi ngồi bó gối đánh cờ tướng, một ấm nước trà và hai cái chén bên cạnh. Cạnh một hòn non bộ có một cầu thang cuốn, lan can sắt uốn tròn lên cao. Quang theo Vi đi lên. Lên mãi. Từng hai. Từng ba. Rồi sân thượng. Lên cao ánh nắng chan hòa. Bước lên sân thượng hai người ở trên đỉnh của Hà Nội, ngang tầm những ngọn cây xà-cừ chung quanh bờ hồ Hoàn Kiếm. Sân thượng có mái che nắng. Năm bẩy chiếc bàn nhỏ. Thanh niên thiếu nữ Hà Nội ngồi gần kín hết những chiếc ghế nhựa.

Vi chọn cái bàn sát lan can. Cô gọi cà phê nóng cho Quang và một cốc nước chanh quả cho mình. Quang lấy máy ảnh. Anh tì tay vào lan can hướng máy ảnh ra hồ. Qua ống kính Quang nhìn toàn cảnh hồ từ trên cao. Vây chung quanh bởi rặng cây rậm rạp màu lá đậm, hồ Gươm xanh lấp lánh trong ánh nắng, trên đó rực lên màu đỏ tươi của cầu Thê Húc, của hoa phượng vĩ. Anh zoom ống kính. Tháp Rùa phía cuối hồ tiến lại gần. Chờ cho đến khi một nhánh phượng đỏ nằm vắt ngang tháp anh bấm máy.

Quang quấy đường trong tách cà phê, đưa lên mũi ngửi rồi đưa lên môi uống. Vi nhìn anh uống cà phê, hỏi:

– Sao? Có ngon hơn cà phê Mỹ không?

Quang trả lời:

– Không bằng cà phê Starbucks.

– Cà phê “bấc” là cà phê gì?

– À, cà phê chỗ anh ở. Nổi tiếng lắm. Starbucks bán khắp nơi trên thế giới. Việt Nam chưa có. Nhưng mai mốt thế nào rồi cũng có. Nó mà qua đây thì cà phê Trung Nguyên chết hết!

Vi cúi xuống cái ống hút. Miệng vẫn ngậm ống cô ngước mắt lên:

– Anh ở bang nào bên Mỹ?

– Washington. Chỗ anh ở có một ông giầu nhất thế giới cũng ở. Tên ông ta là Bill Gates. Ổng là vua của máy vi tính. Không biết em có biết không?

– À ông “Ghết”. Em có nghe.

– Anh làm cho hãng của ông ấy. Microsoft.

– Thế thì anh cũng giầu to như ông ta nhỉ?

– Không giầu đâu. Chỉ vừa đủ trả lương cho em hôm nay thôi.

Quang đưa máy ảnh cho Vi. Anh chỉ cho Vi cách sử dụng rồi ra đứng ở bờ tường:

– Em chụp anh mấy pô. Lấy cái phông hồ.

6

Từ cửa hàng Tràng Tiền Quang đi dọc bờ hồ về khách sạn. Mới 8 giờ tối. Anh chưa muốn về khách sạn ngay. Về buồng bây giờ thì cũng chả làm gì, chỉ nằm khểnh trên giường coi TV. Giở CNN thì tối ngày tin tức chiến sự Irak. Giở đài Việt thì tối ngày bóng đá. Coi riết cũng chán. Anh sực nhớ ra là ngày mốt đã lên đường đi Điện Biên Phủ và hai hôm nay anh chưa đọc e-mail, không biết chương trình có gì thay đổi không. Khách sạn anh ở thuộc loại rẻ tiền không có máy vi tính cho khách xử dụng. Buổi chiều anh hỏi Vi chỗ nào có thể gửi e-mail, nó nói: “Anh ra Hàng Nét mà gửi”– “Hàng Nét?”– Anh ngạc nhiên hỏi lại – “Hà Nội ba mươi sáu phố phường chả thấy nghe ai nói hàng Nét, hàng Niếc gì cả!” – “Hàng Nét là hàng Nét. Anh cứ đi khắp Phố Cổ thấy chỗ nào có đề chữ Internet thì đó là hàng Nét. Anh nắm được chưa?” – “À ra thế! Đúng là anh chậm hiểu!”.

Đi ngang qua phố Cầu Gỗ Quang thấy nhiều Mini Hotel, trong đó có rất nhiều du khách ngoại quốc ngồi trước máy vi tính, anh bước vào.

Check e-mail anh thấy có hai thư gửi mình. Bức thư thứ nhất cho biết chương trình đi chụp ảnh ở biên giới tiến hành như dự trù và ngày mai sẽ có thêm một người của phái đoàn đến Hà Nội, một nhiếp ảnh gia người Úc, cô ta đến từ Melbourne.

“Mình còn một ngày mai với con bé”. Quang cho tay vào túi quần. Cái hộp nhỏ vuông vuông nằm gọn trong nắm tay anh.

8

Mười giờ sáng lúc Quang đến vườn Chí Linh thì Vi đã chờ sẵn. Trời âm u như muốn mưa và hơi lạnh. Vi sáng nay bận thêm chiếc áo len, chiếc mũ bê-rê ngày hôm qua thay bằng mũ lưỡi trai, kiểu mũ dân chơi goft. Vườn hoa lúc ấy không có ai đi dạo. Quán bán postcards chưa mở. Ở trên bệ cao bức tượng vua Lý Thái Tổ ướt nhẫy. Hình như mưa suốt đêm hôm qua. Xe vọt đi. Vi quay đầu hỏi:

– Đi đâu?

– Ăn sáng đi!

– Ăn gì?

Nghĩ một lát Quang nói:

– Gì cũng được, miễn là đừng có phở. Phở Hà Nội ăn không nổi.

Vi lách xe trên những con đường hẹp của Phố Cổ. Dòng xe nườm nượp. Tiếng còi inh ỏi. Quang khép hai chân mình cặp vào đùi Vi, chỉ sợ xe chạy sát bên đụng. Từ lúc lên xe anh cứ co cẳng nên chân mỏi rừ. Mò mẫm mãi anh mới tìm được cái bàn để chân. Thoải mái, anh nhìn hai bên. Hàng Đào. Hàng Ngang. Hàng Đường. Phố ngắn. Hè hẹp. Nhà thấp. Cửa hàng cửa hiệu nối nhau sát sát. Nhưng tấm bảng hiệu lướt qua. Ơ, sao mà lắm “viện” thế này! Nào là viện mát sa, áo cưới ảnh viện, viện cắt tóc gội đầu, viện tẩm quất gia truyền… Tiếng Việt tiếng Mỹ lẫn lộn loạn xị. Shop. Quần bò. Fashion. Jeans. Thời trang. Thẩm mỹ Ê-Va… Nhiều nhất vẫn là những cửa hàng bán quần áo phụ nữ. Những cô ma-nơ-canh ưỡn oẹo trong tủ kính.

Vi quặt xe qua Hàng Chiếu rồi ngừng lại gần ngã tư. Cô gửi xe rồi đi qua đường. Hai người vào một cái ngõ. Ngõ dài, hẹp, dọc theo một bên là quán ăn, vô số quán ăn nối nhau đến tận đầu kia của ngõ là hông chợ Đồng Xuân. Những quán này bé thấp chiếm gần hết ngõ, chỉ chừa lối đi nhỏ đầy người chen nhau qua lại. Vi quay hỏi Quang:

– Anh ăn gì?

– Ở đây có gì?

– Gì cũng có. Bún chả, bún ốc, bún riêu, bánh cuốn…

– Bún ốc đi! Lâu không được ăn bún ốc…

Vi đi tới đi lui tìm quán bún ốc. Mỗi quán chỉ bán độc một thứ. Hai người ngồi xuống chiếc ghế dài, thấp. Quang nhìn xuống dưới đất. Dưới chân rác và nước bẩn nhớp nháp. Quang cẩn thật tìm một chỗ khô để đặt chân. Không thấy Vi đâu, anh quay người nhìn chung quanh. Lát sau Vi trở lại:

– Em gọi bún chả. Nó sẽ mang lại đây. Anh gọi bún ốc chưa?

– Chưa. Anh chờ em.

Vi quay qua nói với cô bán hàng:

– Chị cho em một bát bún. Một bát thôi nhé!

Tay cô bán hàng thoăn thoắt. Khách đông. Cô làm không kịp tay. Ngoài khách ngồi chật hai chiếc ghế dài, cô còn phải làm cho khách ngồi ở những quán khác. Quang để ý thấy cứ mỗi lần làm xong bát bún trước khi bưng cho khách cô ta lại bỏ thêm một thìa bột ngọt. Nghe thiên hạ nói bột ngọt làm rụng tóc, mà đầu anh thì đã hói một nửa, Quang bảo cô ta:

– Tô bún của tôi cô đừng cho bột ngọt nhớ!

Vừa nói Quang vừa chỉ tay vào cái liễn đựng bột. Cô hàng ngoẻn miệng bảo:

– Ông anh đã dặn thì em không dám cho mì chính đâu. Các anh chị ở nước ngoài về ai cũng dặn em như thế cả!

Tuy nói dẻo quẹo thế nhưng Quang thấy cô ta vẫn bỏ một thìa bột ngọt vào bát của anh, chắc là vì quen tay. Quang chặc lưỡi: “Mình ở Mỹ ba mươi năm có ăn bột ngọt đâu mà tóc vẫn rụng như thường”.

Ăn xong tô bún, trong lúc Vi vẫn còn ngồi ăn, Quang đứng lên lấy máy hình. Anh thấy cảnh sinh hoạt ở chỗ này rất sống động. Bước về phía đầu ngõ anh quay lại bấm mấy pô Vi ngồi ăn với dẫy quán dài ở phía sau, rồi anh hướng ống kính về một ông già đang hút thuốc lào. Ở trên lối đi của ngõ dù chật cứng người qua lại cũng có đặt một cái chõng hẹp bán nước chè. Những người đàn ông ngồi trên mấy cái ghế thấp tay cầm chén nước trò chuyện. Một ông cụ râu tóc bạc phơ rít môt hơi thuốc lào nhả khói. Quang zoom chụp cận ảnh ông cụ ngồi dựa tường lim dim đôi mắt. Anh thích cái phông bức tường. Bức tường tróc sơn bám rêu nham nhở rất hợp với gương mặt phong sương của ông già.

Quang trở lại chỗ Vi. Anh trả tiền. Hai người đi trở lại phố Hàng Chiếu. Trong lúc chờ Vi lấy xe Quang chụp thêm được một cảnh sinh hoạt khác của Hà Nội. Ở góc đường Đồng Xuân Hàng Chiếu, trên vỉa hè cạnh gốc cây bàng, một anh thợ hớt tóc dạo cắt tóc cho khách. Khách ngồi trên một chiếc ghế đẩu cao, chùm kín trong chiếc áo mưa poncho nhựa chỉ để hở cái đầu, nhìn vào tấm gương nhỏ gắn trên thân cây. Ông thợ hớt vừa cắt tóc xong đang cúi xuống lấy ráy tai cho khách. Ông ta trang bị một cặp kính giống như cặp ống dòm của bác sĩ giải phẫu hay của thợ kim hoàn, chính giữa có ngọn đèn pha chiếu vào lỗ tai khách.

9

Lái vòng quanh cột đồng hồ ở chân cầu Chương Dương Vi rồ xe phóng trên đường Trần Nhật Duật dọc bờ đê Yên Phụ. Quang ôm chặt lấy Vi. Con bé lái khiếp thật! Xe chạy vù vù. Bên kia đường là bến xe buýt. Xe và người đông vô kể. Vi lách qua lách lại giữa rừng xe máy chạy đan nhau hỗn loạn. Khói xe mù mịt. Còi xe inh ỏi. Nhìn các cô gái xung quanh Quang thấy cô nào cô nấy cũng đều lái táo tợn như Vi. Không như Vi mấy cô đó đều đeo khẩu trang bịt gần kín mặt. Bên này đường, phía bờ đê sông Hồng, những căn nhà nhiều từng mới xây cất quét vôi màu săïc sỡ, nhà sát nhau, mỏng dính, cao nghệu, như thách đố nhau vươn lên cao. Qua các khách sạn đồ sộ Sofitel Plaza, Sheraton… Vi cho xe chạy trên đường Nghi Tàm về hướng phủ Tây Hồ. Con đường trở nên nhỏ dần nhỏ dần rồi chạy bọc theo bờ nước có hàng liễu rủ. Cảnh trí thơ mộng. Tên những con đường nhỏ nhắn ở đây cũng hiền dịu. Đường Tây Hồ, đường Xuân Diệu, đường Tô Ngọc Vân…

Cuối hồ Tây là đầm sen. Đầm sen rộng bát ngát. Con đường nhựa rộng rãi, mặt đường nhô cao hẳn lên, đâm thẳng vào ruột đầm sen đến chính giữa thì cụt. Vi ngừng xe tắt máy dựng xe ven đường. Quang nhìn chung quanh. Nơi này mênh mông, hoang vắng, không khí đượm mùi hương sen. Ven đường trên những chiếc ghế đá hai cặp đang ngồi tình tự, hai chiếc xe máy dựng cạnh. Quang không thể nào tưởng tượng được là trong cái thành phố ồn ào và đông nghẹt người như thế lại có thể tìm thấy một khoảng trời bao la rất yên tĩnh và chỉ vỏn vẹn có mấy người.

Vi quay qua Quang nói:

– Hà Nội chỉ có chỗ này là em thích nhất. Lần đầu tiên em được bố em dẫn đến đến đây lúc em còn bé. Hồi đó chưa có con đường nhựa này. Năm ngoái bố em dậy em chụp ảnh cũng ở đây. Ông là một tay chụp ảnh chuyên nghiệp. Anh lấy máy ra đi. Máy anh tốt thế thì chắc là ảnh đẹp hơn những bức bố em chụp. Nhưng nhanh lên đi. Trời u ám thế kia có thể đổ mưa bất cứ lúc nào.

Vi nắm tay dẫn Quang đi lần xuống con đường đất. Con đường nhỏ trơn ướt đi tuốt sâu vào lòng đầm sen. Hai người đi khá lâu. Chặp sau Vi ngừng lại trên một khoảng cỏ hẹp. Chung quanh sen cao ngang bụng hai người. Ở tít xa trên bờ đường nhô cao, Quang nhìn thấy chiếc xe của Vi nhưng không nhìn thấy hai cặp tình nhân ngồi trên ghế đá. Vi chỉ tay phía trước mặt bảo Quang:

– Anh chụp hướng này này. Đây là vị trí rất tốt có thể lấy hết toàn cảnh hồ sen mà không bị con đường nhựa kia chắn mất, làm hồ bé đi một nửa. Bố em đã tìm ra chỗ này.

Quang chụp khá nhiều ảnh đầm sen. Anh chỉ tiếc trời hôm nay không nắng. Anh định bụng hôm đi biên giới trở về còn một ngày chót ở Hà Nội anh sẽ nhờ Vi đưa trở lại đây lần nữa. Bát ngát trên một nền màu lá xanh trải dài mãi tít xa nơi có dẫy nhà gạch chắn ngang nổi lên đó đây những nụ hoa sen hồng hồng. Quang cởi giầy bước xuống nước lội trên bùn chụp cận ảnh những búp sen có những con chuồn chuồn xanh đỏ đậu lên. Rồi anh đưa máy ảnh về phía Vi, kéo nàng gần mình qua ống kính. Lúc ấy Vi đang ngồi trên cỏ, tay cầm một búp sen đưa lên miệng. Vừa tiến lại gần Vi anh vừa bấm máy. Bức ảnh cuối là cận ảnh cái môi hồng của nàng đặt trên bông sen. Quang ngồi xuống cỏ bên cạnh Vi. Những lá sen phủ kín chung quanh hai người. Bỗng đồng loạt màu xanh của tất cả lá sen đột nhiên thẫm lại. Vi ngước lên nhìn bàu trời tối xầm, lo lắng hỏi Quang:

– Mấy giờ rồi anh?

Quang không trả lời. Anh cho tay vào túi quần lấy ra cái hộp nhỏ. Mở hộp anh lấy ra đồng hồ Seiko mạ vàng. Anh lặng lẽ cầm lấy bàn tay Vi đeo đồng hồ vào cánh tay nàng. Ngửng lên Quang dướn người đặt môi mình trên má Vi. Cô gái quay lại, đưa hai bàn tay vòng sau gáy Quang, đẩy đầu anh về phía mình. Quang ngửi thấy trên đôi môi Vi có mùi hương sen.

Vừa hôn Quang vừa kéo ngả Vi xuống bờ cỏ. Bỗng anh thấy lưng mình ướt. Những giọt nước mưa rơi trên lưng trên gáy Quang. Vi nhỏm dậy hốt hoảng:

– Chết rồi mưa to anh ơi! Áo mưa em lại để trên xe. Chạy mau đi!

Quang cho vội máy ảnh vào bao rồi chạy theo Vi. Dẫm mấy bước trên cỏ anh mới biết là mình còn chân đất. Quang quay lại đi vội đôi giầy vào chân không kịp sỏ bít tất. Lúc anh chạy đến xe người anh ướt sũng, Vi đã mặc áo mưa và cho xe nổ máy chờ sẵn. Quang ngồi sát lưng Vi kéo căng hai vạt áo mưa che thân. Dưới cơn mưa tầm tã, giữa đầm sen bao la, chiếc xe máy vọt đi trên đường nhựa.

Mưa ngớt hơn lúc Vi lái xe qua đường Xuân Diệu. Bóng hồ Tây trong cơn mưa nhẹ thấp thoáng có “rặng liễu đìu hiu đứng chịu tang”. Quang ôm chặt lấy Vi. Chuyến về anh dạn dĩ hơn. Anh luồn tay trong cánh áo Vi sờ vào bụng nàng, cảm nhận sự tiếp xúc ấm áp của hai làn da. Lâu lâu anh thử thám hiểm đưa tay lên cao. Chiếc xe bỗng trẹo sang một bên và bàn tay Vi đập mạnh vào lưng bàn tay anh. Mỉm cười sung sướng Quang hát bài ca của Song Ngọc, anh hát rất khẽ chỉ đủ cho riêng mình anh nghe: “Ai ra đi mà không nhớ về, hồ Gươm mù bóng gương xưa… Nhớ hàng Bạc, nhớ qua hàng Đào… Nhớ cơn mưa phùn bay ngang thành phố… Bên em cùng đội mưa mà đi. Đội mưa mà đi mà đi…”.

Đến phố hàng Buồm Vi ngừng xe trước khách sạn. Quang xuống xe. Anh nhìn Vi dịu dàng nói:

– Em ướt hết cả rồi. Tóc tai thế kia. Anh không để em về nhà như thế đâu. Lên phòng anh đi. Để khô quần áo rồi hẵng về. Còn sớm mà.

Quang ngoắc anh bồi khách sạn, dúi tấm giấy bạc hai dollar, dặn anh ta canh hộ chiếc xe máy. Hai người bước lên cầu thang.

12

Trong phòng tắm vòi hoa sen đã tắt. Tiếng hát của Vi nghe rõ hơn vì không lẫn tiếng nước chẩy: “Hà Nội người có nhớ Tháp Bút chơ vơ liễu xanh vật vờ… Hà Nội người có nhớ hương lan vương vương bên hồ Thuyền Quang… Hà Nội người có nhớ chiếc áo xanh lam thơ ngây cô em học trò, áo trắng Tây Sơn Trưng Vương em tan học về, đường qua nẻo phố hẹn hò…”. Có tiếng máy sấy tóc. Tiếng máy kêu to át đi tiếng hát. Lát sau Vi bước ra.

– Bây giờ đến phiên anh.

Quang nhỏm dậy bước khỏi giường. Anh định bụng vào tắm thật nhanh rồi trở ra ngay. Anh vẫn còn hậm hực về cái cellphone phá đám. “Lát nữa mình phải lén tắt nó đi”. Quang nghĩ bụng. Anh bảo Vi:

– Đợi anh nhé! Anh ra ngay. Có hai cuốn truyện anh mới mua tối qua để trên bàn em lấy mà xem. Một quyển của Đỗ Hoàng Diệu, cuốn kia của Nguyễn Ngọc Tư.

Mười phút sau lúc Quang từ buồng tắm đi ra anh không thấy Vi trong phòng. Hốt hoảng anh mặc vội quần áo, đi giầy, chạy xuống nhà. Trước cửa khách sạn trên vỉa hè trống trơn không có chiếc xe máy của Vi.

Quang bước lên cầu thang. Buồn rầu. Anh nhìn quanh căn phòng. Bỗng anh thấy một cảm giác vô cùng trống trải. Anh sực nhớ anh chưa lấy địa chỉ Vi và ngày mai anh rời Hà Nội.

Buổi chiều Quang đi bộ đến vườn hoa với hy vọng mong manh gặp Vi ở đó, nhưng vườn Chí Linh trống trơn. Anh ăn cơm chiều ở chỗ ngồi ăn quen thuộc rồi ghé cà phê Phố Cổ. Từ trên cao nhìn xuống hồ Gươm anh ngạc nhiên với chính mình. Mới hôm qua chỉ là một sự đùa bỡn. Tự dưng chiều nay anh cảm thấy như một sự mất mát lớn, cảm giác anh chưa từng có trước đây.

13

Năm ngày sau. Vườn hoa Chí Linh. Ông Hội quẳng mẩu thuốc lá ra xa. Mẩu thuốc còn nhả khói quay quay trên hè mấy vòng theo làn gió thổi. Ông Hội bước tới dẫm lên, vừa xoay vừa ấn mũi giầy dí nát mẩu thuốc dưới đế. Ông ta đi tới đi lui trên hè, chiếc máy ảnh khoác vai. Gió thổi mạnh. “Trời lại muốn mưa”. Ông Hội nghĩ thế và hơi buồn. Mùa hè đã hết. Khách vãng lai vắng đi. Cả ngày trời mới có dăm ba người chụp ảnh. Ông Hội nhìn lên cao. Hình như tượng vua Lý Thái Tổ có vẻ cũ đi. Người ta dựng vua ở đấy dễ cũng từ hai năm trước. Không biết có ai lau chùi chăm sóc nhà vua không nhỉ? Ông nhìn vào đôi mắt nhà vua. Hôm nay ông thấy đôi mắt ấy có vẻ buồn, mặc dù trông ngài vẫn rất uy nghiêm.

Nhà vua liếc mắt xuống. Ngài hơi ngạc nhiên thấy hôm nay ông già này chú ý đến mình. Từ khi ngài trị vì ở đây, ông ta là người thân cận nhất. Vắng bóng ở đây nhiều ngày, hôm nay ngài mới thấy ông ta trở lại. Người con gái cũng thế. Xuất hiện đôi ba ngày rồi đi biệt. Người con gái cũng đứng cùng một chỗ ông già kia, cùng làm một công việc mà ngài không thể hiểu nổi: chặn những người đi qua lại rồi đưa một vật gì màu đen lên mắt, vật ấy lâu lâu lại lóe ánh sáng.

Nhà vua quay nhìn một thanh niên. Anh ta cũng cầm trên tay môt vật đen giống hệt ông già kia. Anh ta đứng yên đó lâu lắm. Trông anh ta quen quen như ngài đã từng gặp một lần. À phải rồi, anh ta xuất hiện cùng thời gian với cô gái.

Sau cùng nhà vua thấy anh ta tiến về phía ông già.

Quang lại gần ông Hội. Anh hỏi ông thợ chụp ảnh:

– Xin lỗi bác tôi hỏi thế này có hơi đột ngột. Bác có thấy một cô gái cũng làm nghề chụp ảnh như bác thường đứng ở chỗ này không?

Ông kia trả lời:

– Không. Cả vườn Chí Linh này tôi là người độc nhất chụp ảnh từ mấy năm nay.

– Tên cô ta là Vi, Tường Vi.

– À, thế thì nó là con gái tôi. Mấy hôm nay tôi ốm. Nó cứ đòi đi thay tôi. Nó mà chụp ảnh cái nỗi gì. Nó còn đi học. Mai kia nó ra trường kiếm khối nghề còn hơn cái nghề mạt này của tôi.

Rồi ông Hội chăm chú nhìn vào cái máy ảnh của Quang.

– Xem ra cậu cũng là dân sành đấy. Máy của cậu tốt quá!

Quang nói:

– Thưa bác, cháu có mấy bức ảnh nhờ bác chuyển hộ cho Vi.

Anh cúi xuống lục ba tấm trong xấp hình của anh. Một tấm chụp ở vườn Chí Linh. Một tấm Vi ăn bún chả. Một tấm chụp cận hình đôi môi Vi và đóa sen. Anh đưa ba tấm hình cho ông Hội.

– Cám ơn bác rất nhiều.

Nói xong anh bỏ đi.

Vua Lý Thái Tổ nhìn thanh niên bước qua đường Đinh Tiên Hoàng, cắt ngang dòng xe đang chạy như mắc cửi. Bóng anh ta khuất ở hồ Gươm. Nhà vua không nhìn thấy cảnh hai người gặp nhau ở tòa bát giác bẩy ngày trước đó, ngài không biết rằng mình vừa chứng kiến màn chót của một cuộc tình.

7

Bức e-mail thứ hai là của Mai. Đọc xong anh đánh vào reply, viết bức thư ngắn gửi vợ. Thư không dấu:

“Em yeu”

“Anh cung nho em lam. Anh con mot ngay nua o Ha Noi, chua biet phai lam gi cho het. Anh hy vong chuyen di theo phai doan den bien gioi chup anh se co nhieu hung thu hon. Thoi nghe, chung hon tuan nua la chung minh lai gap nhau roi. Hon em va Vivian”.

“Anh”

Đánh vào chữ send, xong, anh ngửng lên khỏi máy vi tính. Đằng sau dẫy máy là tấm gương lớn chiếm luôn cả một vách tường, trên gương có dán những hàng chữ quảng cáo các thắng cảnh du ngoạn. Dưới ánh đèn mờ anh nhìn khuôn mặt mình trong gương và sực nhớ tới lời vợ dặn trước khi đi: “Nhớ đấy! Về Việt Nam đi ăn hàng nhớ dặn họ đừng có cho bột ngọt. Ăn bột ngọt rụng tóc đấy! Mới bốn mươi mà đầu đã hói thế kia rồi!”.

Nguyễn Tường Thiết

Việt Hải LA

Félix Arvers Và ” Tình Tuyệt Vọng ” – Félix Arvers & Khái Hưng.

Thân Trọng Sơn/ Félix Arvers

Không có nhiều tư liệu về cuộc đời và sự nghiệp của Félix Arvers (1806-1850) Sách văn học sử Pháp (Collection littéraire LAGARDE & MICHARD , XIXe siècle) không hề nhắc đến Ông. Từ điển Hachette giới thiệu rất nhiều nhà văn, nhà thơ thuộc nhiều thời đại cũng không ghi tên Ông. Larousse thì chỉ nói vắn tắt: “ Thi sĩ Pháp, nổi tiếng với bài Sonnet bắt đầu bằng câu: Mon âme a son secret, ma vie a son mystère”. Một tư liệu khác có vẻ cụ thể hơn cũng chỉ ghi vẻn vẹn đôi dòng ngắn ngủi:
“Félix Arvers là tác giả nhiều vở kịch khá thành công. Tác phẩm của Ông đã bị lãng quên, ngoại trừ tập thơ Mes heures perdues (Những giờ khắc hoài phí).”
(Félix Arvers fut l’auteur d’un grand nombre de pièces de théâtre qui connurent un grand succès. Son œuvre fut oubliée à l’exception de son recueil de poèmes “ Mes heures perdues.”)
———————————————————————————
Lời Mời
Kính mời quý vị đồng hương tham dự. Vào cửa tự do. Rất mong được gặp quý thân hữu yêu thích văn chương Tự Lực Văn Đoàn một thủa. Có rất nhiều hậu duệ của Tự Lực Văn Đoàn tham dự buổi hội thảo văn học tại đại học Cal State Long Beach. Xin xem thiệp mời đính kèm. Hãy có một vài tấm hình kỷ niệm nhân ngày này. Đặc biệt có sự tham dự của nhà văn Tường Nhung (phu nhân tướng Ngô Quang Trưởng), nhà văn Tường Giang (gia đình Thạch Lam), nhà văn Nguyễn Tường Thiết (gia đình Nhất Linh), nhà văn Từ Dung (gia đình Hoàng Đạo), nhà văn Ngọc Cường (gia đình Nguyễn Tường Thụy),… còn nhiều và nhiều tác giả tham dự viết sách: “Tự Lực Văn Đoàn và Các Cây Bút Hậu Duệ”.
Link: https://www.facebook.com/namhai.tran.75839/posts/354774612089366
———————————————————————————-
Tập thơ Mes heures perdues xuất bản năm 1833, thời điểm mà tên tuổi các nhà thơ thuộc trường phái lãng mạn Pháp đã rực sáng, từ Lamartine với Méditations poétiques (1820), Victor Hugo với Les Odes(1822), Les Orientales (1829), Les feuilles d’automne (1831), Alfred de Vigny với Poèmes antiques et modernes (1826 – 1835), cho đến Alfred de Musset với Premières poésies (1835) …
Không rõ tập thơ dày mỏng thế nào, chỉ thấy còn lưu truyền một vài bài, trong đó một số bài viết tặng bằng hữu, hoặc có ghi tên (À Alfred Tattet , À Alfred de Musset ), hoặc viết tắt hay giấu tên (À mon ami *** , Sonnet à mon ami R.), để bày tỏ quan điểm về nghệ thuật, về thi ca…
Và tất nhiên hơi thở của dòng thơ trữ tình, bi thương của thời đại phả đầy trong thơ Arvers. Ông không ngần ngại nói rõ khát vọng kiếm tìm hạnh phúc của mình, dù đấy chỉ là thứ hạnh phúc bình dị của “chút tình tri kỷ”:

J’abandonnais l’amour à la jeunesse ardente
Je voulais une amie, une âme confidente,
Òu cacher mes chagrins, qu’elle seule aurait lus;

Le ciel m’a donné plus que je n’osais prétendre;
L’amitié, par le temps, a pris un nom plus tendre,
Et l’amour arriva qu’on ne l’attendait plus.
(Sonnet à mon ami R.)

Thuở thanh xuân tôi từ bỏ tình yêu
Chỉ mong tìm mối tri âm đồng cảm
Người thấu hiểu nỗi lòng tôi sầu muộn

Trời đã cho tôi nhiều hơn tôi muốn
Với thời gian tình bạn ngọt ngào hơn
Và tình yêu đến khi không còn chờ đợi.

Hoặc là thứ hạnh phúc gia đình với vợ đẹp, con ngoan, với bạn bè, láng giềng thân thuộc để sớm hôm hàn huyên tâm sự:

J’avais toujours rêvé le bonheur en ménage,
Comme un port òu le cœur, trop longtemps agité,
Vient trouver, à la fin d’un long pèlerinage,
Un dernier jour de calme et de sérénité.
(Sonnet à mon ami R.)

Tôi hằng mơ hạnh phúc một mái ấm
Cho con tim xao động cõi đi về
Sau bao tháng ngày lãng đãng u mê
Tìm bến đỗ giữa thanh bình, an lạc.

Thế nhưng hạnh phúc đâu dễ tìm vì tình yêu đâu dễ gặp. Trước sau vẫn chỉ là “người tình trong mơ” bởi người chợt đến, chợt đi, không ước hẹn, ta trở về, thui thủi một mình ta.

… Rien n’a signalé sa venue,
Elle est passée , humble, inconnue,
Sans laisser trace de ses pas.

Depuis lors, triste et monotone,
Chaque jour commence et finit:
Rien ne m’émeut, rien ne m’étonne,
Comme un dernier rayon d’automne
J’aperçois mon front qui jaunit.

Et loin de tous, quand le mystère
De l’avenir s’est refermé,
Je fuis, exilé volontaire !
– Il n’est qu’un bonheur sur la terre,
Celui d’aimer et d’être aimé.
( À mon ami *** ).

Nàng đến, không gì báo hiệu
Nàng đi, lặng lẽ, khiêm nhường,
Chẳng dấu vết gì để lại
Bước chân hờ hững trên đường.

Từ đấy, u sầu, lặng lẽ,
Tháng ngày chợt đến, chợt đi,
Không còn ngạc nhiên, cảm xúc,
Thấy vầng trán mình âm u
Tựa như tia nắng vàng thu.

Và khi không còn mong đợi
Cánh cửa tương lai khép rồi
Như kẻ lưu đày tự nguyện
Tôi xa lánh hết mọi người
Hạnh phúc duy nhất ở đời
Yêu và được yêu – thế thôi.

Những bài thơ như thế này chưa đủ để làm nên tên tuổi của tác giả và đều đã bị lãng quên. Trong toàn bộ tập thơ, duy nhất một bài được biết đến và chỉ cần bài này là đủ làm cho tác giả nổi tiếng, như cách nói của từ điển Larousse nêu trên. Độc giả Việt Nam biết đến Arvers cũng chỉ qua bài Sonnet này , trước tiên thông qua bản dịch của một nhà văn trong nhóm Tự Lực Văn Đoàn. Bản dịch, với nhan đề Tình tuyệt vọng, thành công đến nỗi nhiều người cho rằng nó còn hay hơn cả nguyên tác có tên đơn giản là SONNET, hoặc là SONNET D’ARVERS như người ta thường gọi.
Nguyên tác bài thơ như sau:

SONNET D ‘ARVERS

Mon âme a son secret, ma vie a son mystère
Un amour éternel en un moment conçu :
Le mal est sans espoir, aussi j’ai dû le taire,
Et celle qui l’a fait n’en a jamais rien su.

Hélas ! j’aurais passé près d’elle inaperçu,
Toujours à ses côtés, et pourtant solitaire,
Et j’aurais jusqu’au bout fait mon temps sur la terre,
N’osant rien demander et n’ayant rien reçu.

Pour elle, quoique Dieu l’ait faite douce et tendre
Elle ira son chemin, distraite, et sans entendre
Ce murmure d’amour élevé sur ses pas;

À l’austère devoir, pieusement fidèle,
Elle dira, lisant ces vers tout remplis d’elle :
“ Quelle est donc cette femme ?” et ne comprendra pas.

Sống và sáng tác vào nửa đầu thế kỷ XIX, thời kỳ rực rỡ nhất của trường phái lãng mạn trong nền thi ca Pháp, vốn chuộng sự tự do thoải mái đến độ buông thả trong nội dung và hình thức, Arvers lại chọn Sonnet, một thể thơ đòi hỏi nhiều ràng buộc về hình thức. Mỗi bài Sonnet chỉ có 14 câu, bao gồm 2 khổ thơ bốn câu ( quatrain ) và 2 khổ thơ ba câu ( tercet ). Mỗi câu gồm 12 âm tiết ( syllabe ). Cách gieo vần cũng phải theo quy định chặt chẽ : Nếu ở các khổ bốn câu có thể dùng các loại vần thông dụng ( vần chéo : ABAB, hoặc vần ôm : ABBA ) thì các khổ ba câu phải gieo vần liền 2 khổ theo kiểu CCD / EED hoặc CCD / EDE.

Mon âme a son secret, ma vie a son mystère.

Lòng tôi giấu một nỗi niềm tâm sự
Đời tôi đầy chuyện thầm kín riêng tây.

Đây rồi cái “tôi”( le “moi” ) quen thuộc của trường phái lãng mạn, cái tôi mạnh dạn và thẳng thắn, không ngại ngần úp mở, không rào đón quanh co, được nhấn mạnh bởi cách dùng một loạt các tính từ sở hữu và đại từ nhân xưng ở ngôi thứ nhất. Và ở đây cái tôi gắn liền với khái niệm khổ đau : “Le mal est sans espoir…”, “ Hélas !”, “ solitaire…”.

Le mal est sans espoir, aussi j’ai dû le taire
Et celle qui l’a fait n’en a jamais rien su.
( Nỗi đau chừng vô vọng
Đành câm nín mà thôi
Sao người làm tôi khổ
Vô tình quá người ơi !)

Nỗi đau không nói được, xin mượn ngòi bút để thổ lộ can trường, bởi, nói như Alfred de Musset, một người bạn thơ của Arvers:

Les plus désespérés sont les chants les plus beaux
Et j’en sais d’immortels qui sont de purs sanglots.
Nuit de Mai ( Đêm tháng năm )
( Lời tuyệt vọng là lời ca đẹp nhất
Vang vọng mãi tiếng nức nở thảm sầu ).

Điều bi thảm hơn là nỗi đau đó chừng như đeo đẳng suốt cả cuộc đời chàng trai si tình.
Un amour éternel en un moment conçu.
( Tình chớm nở vội vàng trong thoáng chốc
Mà tưởng chừng như đã kết ngàn năm.)

Hẳn là chàng gặp gỡ đã từ lâu. Hẳn là chàng đau khổ đã từ lâu .Bởi nàng nào đâu hay biết gì (elle n’en a jamais rien su) . Và hơn thế nữa, suốt quãng đời còn lại cũng hoàn toàn vô vọng, “dù gặp nhau cúi mặt bước mà thôi “:

Et j’aurai jusqu’au bout fait mon temps sur la terre
N’osant rien demander et n’ayant rien reçu

( Tôi vẫn đi tiếp con đường phía trước
Không dám cầu xin, chẳng nhận được gì.)

Không dám. Dù chỉ một lần. Phải chăng vì chàng quá nhút nhát, e thẹn ? Không, chỉ vì Trời đã sinh ra nàng đoan trang quá, hiền hậu quá, hãy để nàng thủy chung, hãy để nàng chu toàn bổn phận. Cho hình ảnh nàng mãi thánh thiện. Cho Tình Yêu thăng hoa. Và trở thành bất tử. Ít nhất là với bài thơ này.
Vâng, chỉ vì Trời đã sinh ra nàng đoan trang quá, hiền thục quá …

Pour elle, QUOIQUE Dieu l’ait faite douce et tendre
Elle ira son chemin, distraite, et sans entendre
Ce murmure d’amour élevé sur ses pas;

Thật đáng ngạc nhiên khi nhà thơ dùng QUOIQUE (mặc dù) ở đây : mặc dù nàng đoan trang và hiền thục quá , nàng sẽ không nghe thấy tiếng thì thầm của tình yêu ? Lẽ ra phải là PUISQUE Dieu l’a faite douce et tendre ( bởi vì ).

Vì nàng rất mực đoan trang
Tôi đành câm nín để nàng thủy chung!
Nhưng nàng là ai ?

Đọc văn thơ, nghe âm nhạc, nhiều người vẫn có thói quen tò mò muốn biết ai là nguyên mẫu, là nguồn cảm hứng khiến người nghệ sĩ viết nên bài thơ, bản nhạc ấy. Trường hợp này cũng thế. Từ sau khi bài thơ được phổ biến, bao nhiêu giấy mực đã dành cho cuộc truy tìm lai lịch người đẹp khiến thi sĩ ôm mãi mối tình tuyệt vọng mà viết nên những dòng thơ trác tuyệt này.
Có ý kiến cho rằng dây chỉ là một hình ảnh phúng dụ (allégorie), người đẹp chẳng hề hiện hữu, hơn nữa trong các ấn bản đầu tiên của tập thơ, trên bài này có ghi chú “ dịch từ tiếng Ý ” (traduit de l’italien) nhưng vì không ai đưa ra văn bản gốc nên giả thuyết này không đứng vững được.

Một ý kiến khác, dựa vào quan hệ thân tình giữa Félix Arvers và Victor Hugo, cho rằng người đẹp bí mật này chính là … phu nhân của Victor Hugo mà Arvers đã kín đáo nhắc đến tên Adèle bằng cách dùng các vần “ fidèle ” và “d’elle” trong khổ thơ cuối !

Marie Nodier
Ý kiến khác nữa – có vẻ được nhiều người đồng tình – nhắc đến tên Marie Nodier, ái nữ của nhà văn viện sĩ Viện Hàn Lâm Pháp Charles Nodier ( 1780-1844 ), người thường tổ chức những buổi bình thơ văn tại thư viện Arsenal quy tụ nhiều thi sĩ lừng danh như Victor Hugo, Lamartine, Alfred de Vigny, Alfred de Musset… Những lần gặp gỡ thường xuyên nơi đây đã khiến Arvers thầm yêu trộm nhớ Marie Nodier mà không hề ngỏ ý cho đến khi nàng sang ngang vào năm 1833 và trở thành bà Marie Mennessier – Nodier.
Nhưng nói cho cùng, có nhất thiết phải biết rõ về người phụ nữ đó thì người đọc mới cảm mới thích bài thơ này không?

Bản Dịch Tiếng Việt

Trước khi đọc lại một số bản dịch, tưởng cũng nên thử DỊCH NGHĨA bài thơ để từ đó có thể thấy sự sáng tạo của các dịch giả :

Mon âme a son secret, ma vie a son mystère
Un amour éternel en un moment conçu,
Le mal est sans espoir, aussi j’ai dû le taire,
Et celle qui l’a fait n’en a jamais rien su.

Tâm hồn tôi có điều thầm kín, đời tôi có sự bí mật
Một mối tình vĩnh cửu đã nảy sinh trong thoáng chốc,
Nỗi đau này không hy vọng, nên tôi đành không nói ra
Và người đã gây ra nó không hề hay biết gì

Hélas ! j’aurais passé près d’elle inaperçu,
Toujours à ses côtés, et pourtant solitaire.
Et j’aurais jusqu’au bout fait mon temps sur la terre,
N’osant rien demander et n’ayant rien reçu.

Than ôi ! tôi đi qua gần nàng mà không được nàng để ý,
Lúc nào cũng ở bên cạnh nàng mà vẫn cứ lẻ loi.
Và tôi vẫn sẽ đi hết đời mình trên cõi thế ,
Mà không dám cầu xin gì cũng như không nhận được gì

Pour elle, quoique Dieu l’ait faite douce et tendre,
Elle ira son chemin, distraite et sans entendre
Ce murmure d’amour élevé sur ses pas.

Về phần nàng, dù Thượng đế đã ban cho tính hiền thục và dịu dàng,
Nàng sẽ đi con đường của mình, lơ đãng và không nghe thấy
Lời thì thầm của tình yêu vọng lên trên bước chân đi.

A l’austère devoir, pieusement fidèle,
Elle dira, lisant ces vers tout remplis d’elle :
« Quelle est donc cette femme ? » et ne comprendra pas.

Vẫn thành tâm chung thủy với nghĩa vụ khắc khổ

Khi đọc những dòng thơ toàn nói về nàng như thế này, nàng sẽ hỏi:

“Người phụ nữ nào đó vậy ?” và sẽ không thể hiểu ra.

Bản dịch của Khái Hưng:

Tình tuyệt vọng

Lòng ta chôn một khối tình
Tình trong giây phút mà thành thiên thâu
Tình tuyệt vọng, nỗi thảm sầu
Mà người gieo thảm như hầu không hay.
Hỡi ôi !người đó ta đây
Sao ta thui thủi đêm ngày chiếc thân ?
Dẫu ta đi trọn đường trần
Chuyện riêng dễ dám một lần hé môi
Người dù ngọc nói, hoa cười
Nhìn ta như thể nhìn người không quen
Đường đời lặng lẽ bước tiên
Nào ngờ chân đạp lên trên khối tình
Một niềm tiết liệt đoan trinh
Xem thơ nào biết có mình ở trong
Lạnh lùng lòng sẽ hỏi lòng,
Người đâu tả ở mấy dòng thơ đây ?!

Khái Hưng hẳn không phải là nhà thơ, lại càng không phải là người dịch thơ nhưng bỗng dưng với bản dịch tài tình bài thơ của Arvers, Ông lại được biết đến ở một lĩnh vực khác với sự nghiệp tiểu thuyết của mình.
Thật ra bài thơ dịch này ban đầu không xuất hiện riêng lẻ mà nằm trong truyện ngắn TÌNH TUYỆT VỌNG của Khái Hưng. Trong truyện này người đau khổ vì yêu là thi sĩ Văn Châu, một lần đi làm phù rể cho bạn, chàng bỗng đem lòng yêu … vợ bạn ! “ Chàng không hiểu vì cớ gì, nhưng mới thoạt trông thấy cô dâu là chàng đã đem lòng yêu ngay, cái yêu vô nghĩa lý, nhưng nó mạnh mẽ vô chừng, tưởng như hai người vốn sẵn duyên kiếp từ đời nào, đã hẹn hò cùng nhau ở kiếp nào mà đến bây giờ mới gặp gỡ.” Sau ngày cưới đó, ngày ngày Văn Châu vẫn đến chơi nhà bạn, “ trong lòng chôn một mối tình vô lý”. Năm năm sau, nhân một buổi tiệc đêm Noel cùng với vợ chồng người bạn và hai người khác nữa, thi sĩ mới có cơ hội thú nhận “ tôi phạm một tội nặng lắm “ mà bạn chàng hiểu ngay là tội khả ái, là ái tình tuyệt vọng ! Được bạn thông cảm an ủi “vậy thì anh cứ yêu, cứ yêu như anh đương yêu. Yêu như thế không có tội gì hết, mà người chồng dẫu có biết cũng chỉ thương anh chớ không ngờ vực anh đâu”, thi sĩ Văn Châu mới đọc cho các anh các chị nghe bài đoản thi tôi dịch của Arvers ra quốc văn.
(Nguồn: dactrung.com )

Tên của truyện ngắn trở thành tên bài thơ. Tình tuyệt vọng – Cái nhan đề này do Khái Hưng tự đặt, một sáng tạo đầu tiên của người dịch, thứ sáng tạo được phép của người làm công việc chuyển ngữ một tác phẩm văn học, lại là một sáng tạo cần thiết trong trường hợp này bởi nguyên tác thường chỉ ghi là Sonnet d’Arvers.Có thể đây là một bài thơ thuộc loại “ Không đề “ và nhan đề do người sau gán cho tác phẩm chứ không phải của tác giả.( Sonnet là một thể loại thơ luật của Pháp, Arvers là tên tác giả). Bài thơ được trích từ tuyển tập “Mes heures perdues” ( Những giờ khắc hoài phí ), trong đó nhiều bài cũng được viết theo thể loại Sonnet và tất cả đều có tên. Sonnet à mon ami R… ( Đoản thi gửi bạn R… ) chẳng hạn.
Tình tuyệt vọng _ Khái Hưng đã hiểu, đã cảm, đã chia sẻ hết cả tình cả ý cả tâm trạng cả nỗi niềm của tác giả nên mới đặt thêm cái nhan đề này. Và những người dịch khác, sau Ông, ( Lãng Nhân Phùng Tất Đắc, Trần Mai Châu…), hẳn muốn làm khác đi nhưng cũng phải viết lại như thế thôi.

Dịch thơ Sonnet Pháp, Khái Hưng đã chọn thể thơ lục bát thuần Việt, bám sát nguyên tác từng khổ thơ một, chỉ phát triển hai khổ ba câu cuối thành tám câu, cho trọn bốn cặp sáu tám. Bám sát nguyên tác nhưng không hề gò ép, khiên cưỡng, vụng về theo kiểu dịch “mot à mot”, ngược lại rất nhiều câu dịch đúng và đủ ý mà không có vết tích của sự chuyển ngữ:

Dẫu ta đi trọn đường trần
Chuyện riêng dễ dám một lần hé môi.

( Et j’aurai jusqu’au bout fait mon temps sur la terre
N’osant rien demander et n’ayant rien reçu. )

Đường đời lặng lẽ bước tiên
Ngờ đâu chân đạp lên trên khối tình.

( Elle ira son chemin, distraite, et sans entendre
Ce murmure d’amour élevé sur ses pas.)

Trong toàn bài, cái không khí u uẩn, ngậm ngùi, sầu thảm được tô đậm bởi cách dùng từ rất “đắt”

Lòng ta chôn một khối tình
…
Mà người gieo thảm như hầu không hay
…
Sao ta thui thủi đêm ngày chiếc thân
…
Một niềm tiết liệt đoan trinh
……

Nhịp điệu đều đặn của thể thơ ( 2- 2- 2 … ) đột ngột bị phá vỡ ở câu thứ ba ( 3- 3 ) như một nốt nhạc trầm chùng xuống trong cảm xúc của người đọc, rồi trở lại cho đến cuối bài.

Lòng ta chôn một khối tình
Tình trong giây phút mà thành thiên thâu
Tình tuyệt vọng, nỗi thảm sầu
Mà người gieo thảm như hầu không hay.

Biện pháp vừa điệp âm vừa điệp ngữ ở hai câu thơ cuối khép lại bài thơ đưa người đọc vào một nỗi bâng khuâng thương xót:
Lạnh lùng lòng sẽ hỏi lòng
Người đâu tả ở mấy dòng thơ đây ?!

Có thể nói nếu không ghi chú “ nguyên tác tiếng Pháp…. “, nhiều người không nghĩ đây là thơ dịch, nhất là khi đọc những câu :
Người dù ngọc nói hoa cười
Hay
Một niềm tiết liệt đoan trinh

“Tình tuyệt vọng” của Khái Hưng vẫn xứng đáng được nhiều yêu thích và thuộc nằm lòng từ lúc được công bố đến nay.

Dalat2003- Viết lại 6/2008
Thân Trọng Sơn.

(Kim Oanh – Sưu tầm)

https://lethikimoanh9.blogspot.com/?fbclid=IwAR1BpFhkPGfoR746Q2oG-dhM3r8zMCxAPw36Vvdmr1daL_o_x2AsdaPHD6E

* * *

Nguyễn Lân

          Ai mà không mê cái đẹp? Từ thuở thiếu thời, nhìn thấy người đẹp là tôi đã mê man, ngẩn ngơ chiêm ngưỡng. Thoạt đầu là vóc dáng quyến rũ đến não lòng. Khi mới lớn, người phụ  nữ đầu tiên mà tôi ái mộ chính là mẹ tôi. Suốt một thời thơ ấu rồi mấy chục năm ròng sau tôi được thấy dáng cao sang nơi mẹ. Nằm, ngồi, đi, đứng… lúc nào bà cũng uyển chuyển, khoan thai, tha thướt, nhẹ nhàng, cao sang. Tôi thích ngắm những lúc bà nằm nghiêng, tóc xõa sau lưng từng lọn dài như sóng gợn. Thật là bắt mắt!

                  Quãng tuổi trăng tròn, tôi bắt đầu biết nhìn khuôn mặt. Thoạt đầu tôi chỉ thấy mặt trái soan là dễ ưa. Nhưng sau này mới nhận ra mỗi khuôn mặt có nét hấp dẫn của nó. Từ khuôn mặt tròn phúc hậu, khuôn mặt dài hiền thục đến khuôn mặt vuông cứng dắn – khuôn mặt nào cũng đẹp nếu nó thích hợp với cá tính biểu lộ nơi người phụ nữ. Riêng vầng trán tôi thấy trán phẳng như trán của bà hoàng Grace Kelly hay hơi tròn đầy như trán của nữ tài tử Elizabeth Taylor là tuyệt vời. Phụ nữ Á Đông không thiếu người có vầng trán đẹp, có phần trông gần gũi đáng yêu còn hơn gái Âu Mỹ. Có những khuôn mặt đem phân tích theo ước lệ thì thấy thường có khi hơi kỳ nhưng hòa hợp với cái cầm thon nhọn, sóng mũi thanh thanh, làn môi mọng chín trái sầu, nhếch lên đã đủ rung cảm người đối diện.

                   Ngoài hai mươi, tôi bắt đầu bị thu hút bởi cặp mắt của nữ lưu. Ôi! Những cặp mắt đẹp! Mắt huyền nhung mở rộng với hai hàng mi dài cong chớp chớp hớp hồn người! Mắt lá dăm đằm thắm đa tình làm sao! Cặp mắt đẹp phải có tròng đen đủ to dù xanh, nâu hay huyền nhung. Qúy vị có đồng ý không? Thường thì mắt sâu và hai mí trông dễ mê hồn. Ấy thế mà nhiều đôi mắt một mí trông lại đa tình lắm. Nhiều khi bối rối chẳng biết chọn cặp mắt nào lý tưởng cho mình! Bây giờ tôi thấy rồi, đôi mắt đẹp không phải chỉ thuần túy ở khuôn mắt, lớn nhỏ như thế nào cho đủ hớp hồn mà đôi mắt đẹp phải là đôi mắt nói lên được những gì ẩn sâu trong tâm hồn, có thể làm ngơ ngẩn người đối diện. Cặp mắt càng u huyền thêm dưới đôi chân mày đều đặn cong cong hay xếch cao tùy theo khuôn mặt, tùy theo ánh mắt đong đưa sóng sánh lửa bình minh rộn rã hay nhen nhúm vài tia hoàng hôn buồn đến lịm người. Dù mắt tròn, dù mắt xếch nếu có hàng mi rậm càng làm tôn cặp mắt sâu thêm, thăm thẳm ý tình thêm. Thảo nào lông nheo giả được phái yếu chiếu cố!

               Thế sóng mũi có cần không? Vừa đủ cao đủ thanh hợp với khuôn mặt, hai cánh mũi thon thon bắt mắt dẫn tia nhìn tha nhân xuống cặp môi hồng phía dưới. Có khi cái mũi hơi hếch trông lại dễ thương một cách tiếu lâm. Còn cặp môi thì sao nhỉ? Đôi môi đầy đặn, hai khóe miệng khẽ nhếch lên để lộ hàm răng ngọc trai trắng đều là đã gợi sự chú bên ngoài. Từ đôi môi mọng đáng yêu đó âm thanh của người đẹp vang nhẹ vào tai là đủ não lòng các đấng tu mi nam tử. Giọng nói, cung cách nói, với riêng tôi, bền vững hơn cả những nét đẹp khác của nữ nhi. Tiếng hay có thể là trong như suối chảy, có thể là trầm ấm như như tiếng sáo diều lồng lộng, có thể là nhẹ nhàng như làn gió thoảng qua. Cần nhất là nói sao cho êm lòng người nghe, sao cho người đối diện chú ý. Dễ mà khó. Âm thanh có thể do trời phú mà cũng có thể nhờ luyện tập. Giọng nữ giới khiến tôi lắng nghe không cứ tiếng Bắc, Trung hay Nam mà lời lẽ phải ôn nhu, lịch sự hay cách phát âm luyến láy quyến rũ dễ rung động lòng người.

              Trên hết cả, cái đẹp nhất và đáng yêu nhất nơi người phụ nữ là tính tình và tâm hồn. Dù nhan sắc có “chim sa, cá lặn”, sau vài lần trò chuyện nếu lộ ra là người hời hợt, bề ngoài, ham danh vọng vật chất hoặc gian dối xảo trá thì cũng không thể là người phụ nữ đẹp. Tôi cũng ngại người háo thắng, đáo để, bướng bỉnh, đốp chát, hẹp hòi, nông cạn, chỉ thấy một đường phía trước như con ngựa có hai miếng che góc mắt thì nhìn thẳng mà đi, không thấy được ngoại cảnh tuyệt vời chung quanh. Những người này dù bề ngoài có nổi thế mấy mà sau khi tiếp xúc thấy lộ ra chân tính cũng không thể là người đàn bà quyến rũ.

             Một điều quan trọng nữa là cách xử sự và vẻ lịch lãm nơi người nữ. Nói năng nhẹ nhàng, dịu dàng, ôn nhu nhưng rõ ràng chính xác và cương quyết là khả năng thuyết phục thật đẹp nơi người đàn bà. Tôi cảm phụ nữ ở đức tính chịu đựng. Đó là cái bền bỉ để đi tới thành công trong cuộc đời. Hơn thế nữa, người đàn bà đáng yêu ấy phải biết lắng nghe người đối diện, phải suy nghĩ trước khi trả lời, không phát ngôn một cách hồ đồ, bừa bãi. Những người trầm tính không nóng nảy, không dễ dàng bị khích động. Những người thiên bẩm thông minh, phản ứng sáng suốt, nhậm lẹ chính là những người dễ thu hút tha nhân. Đấy là những người đáng nể, đáng trọng.

              Vẻ nhút nhát, dụt dè ở người đàn bà nhiều khi dễ chinh phục người khác phái. Nhưng không cần dụt dè quá đáng. E lệ, là tính tự nhiên trời phú cho riêng phái nữ. Nhưng phải luyện sao trở thành một nét thu hút để tạo tự tin. Chỉ cần tránh đừng đi quá trớn dễ trở thành sỗ sàng, gai góc, kích thích ngoại nhân khiến người ta khó chịu thấy mặt là muốn lảng tránh. Cuộc đời vốn đã nhiều thương đau, sống làm sao cho kẻ khác thoải mái, dễ chịu khi gặp mình. Sự cảm mến sẽ để lại khi chia tay trong lưu luyến, và thâm tâm người đối diện còn mong ngày tái ngộ.

             Chợt nghĩ đến lòng ghen ghét, ganh tị nơi phụ nữ mà tôi sợ nhất. Tính này cũng rất “người” thôi. Trời sinh ra ai cũng ít nhiều có tính này. Nhưng chiến thắng được lòng ganh ghét mới thấy mình đáng giá. Vì từ ganh tị, ghen ghét đến thù hằn, thành sân hận mấy hồi. Ôi! Với những người này chỉ còn nước quay lưng đi. Bực mình thật khi phải nghĩ “tránh voi chẳng xấu mặt nào”. Ngược lại cái đẹp tuyệt vời của người nữ là biết ái mộ người tài, biết trân qúy người giỏi, biết tôn trọng ý kiến của người khác, không nhất nhất bắt thiên hạ phải theo mình.

             Học thức có cần không? Với tôi kiến thức và sự hiểu biết quan trọng hơn bằng cấp. Nhiều người bằng cấp cao, có khả năng trong lãnh vực của mình mà không thành công trong cách xử thế khi vào đời. Sự học vô cùng rông rãi, học hoài trong cuộc đời… “Học ăn, học nói, học gói, học mở”! Khiếp thật! Đúng! Học đi với Hành. Học nhiều mà không xử dụng vốn liếng thâu thập được có khác chi người ít học. Sự học đáng qúy không phải chỉ có ích cho riêng mình, cho gia đình mình mà còn phải trải rộng cho tha nhân, những người kém may mắn ít kiến thức, thiếu cơ hội cắp sách đến trường. Cuộc đời đáng trọng là mang sở học của mình giúp đỡ người khác trong khiêm tốn, nhẫn nại. Đó là những Người Đẹp mà tôi muốn nghiêng mình thành thật ngợi khen.

             Nghĩ thế nhưng không thể đòi hỏi tất cả những cái hay nơi người nữ nêu ở trên, chỉ cần vài điểm   là đủ vì chính bản thân mình nào có hơn người! “Nhân vô thập toàn”! Thật không có ý định moi móc chỉ trích ai mà chỉ mong được gặp gỡ như đã từng quen biết với những người đẹp khả ái quyến rũ.

                                                                                 GIÁO SƯ NGUYỄN LÂN – 2014

Nguyễn Lân

Thế nào là người đàn ông hấp dẫn? Chắc quý vị nữ lưu nhao nhao lên: điều đó phải hỏi chúng tôi chứ nhà văn Nguyễn Lân làm sao biết được?! Nói đúng ra bài viết này thu thập ý kiến của nhiều người trong giới phụ nữ, gia đình, bè bạn, họ hàng, và các cựu nữ sinh thân cận của tác giả.

Khởi đầu hỏi ý kiến vợ trước. Bà vợ cười mím chi: “Nếu được chọn lựa lần thứ hai, sẽ là một người hoàn toàn khác biệt với anh”. Nghe mà giật mình. Nhưng nghĩ lại thấy có lý. Thứ nhất, mình chủ quan, cứ tưởng mình “ngon”, cứ tưởng bở! Thứ hai, con người sinh ra thông thường hay thay đổi quan niệm “sống”. Chợt nghĩ câu thơ  “đời trôi chảy, lòng ta không vĩnh viễn” mà hết buồn! Biết mình vỡ cái ngu. Cô em dâu thì nói ngay, không đắn đo: “Người đàn ông hấp dẫn phải là người có power, có uy quyền. Phải là người “hét ra lửa, mửa ra khói”. Phải có cái oai. Ai thoạt thấy cũng nể sợ. Cô em họ thì cho rằng, thực tế là phải có tiền, giầu thì càng tốt “có tiền mua tiên cũng được”. Những lời nói của người thân làm  mình thấy đau đau, nhức nhối. Nghĩ đến mẹ. “Bà cụ” tôi góa chồng năm 32 tuổi – tuổi thanh xuân – đang ngồn ngộn sức sống. Vậy mà khi có người đến hỏi, muốn chắp nối tơ duyên, mẹ tôi đã chối từ. Tôi có gặng hỏi lý do vì trong con mắt tôi ngày đó, người đàn ông đến sau cha tôi là một người học thức, có địa vị, đẹp trai. Mẹ tôi chỉ vắn gọn: “Mẹ rất hãnh diện là vợ của ba – nhà văn, nhà cách mạng Hoàng Đạo – mẹ tôi nhấn mạnh – dù thời gian chung sống không được bao lâu. Nhưng con biết đấy, ba con là người “trâu chết để da, người ta chết để tiếng” – làm sao mẹ dám bước thêm bước nữa?!”

Người nhà thì thế, còn bạn bè ra sao? Một bà bạn có đấng lang quân gầy yếu, bé nhỏ tuyên bố: Người tôi yêu phải cao lớn, vạm vỡ, ra dáng một trượng phu. Chắc oai như Từ Hải “Râu hầm, hàm én, mày ngài / Vai năm thước rộng, thân mười thước cao”. Một bà khác thêm: cũng chưa đủ. Hắn phải có cặp chân mày võ tướng đen nhánh, xếch ngược, mũi trâu, miệng rộng, giọng oang oang như lệnh vỡ … mới là đàn ông! Đó có phải là cái đẹp của phái nam trong sách tướng?! Một vị nữ lưu chêm vào: Không cần! Tầm cỡ nào cũng được miễn là “hắn” không có dáng … đê đê (!). Chẳng hiểu đê đê là gì. Hỏi, mới vỡ lẽ là cái dáng thô kệch, đê tiện – lưng cánh phản, chân vòng kiềng hay chữ bát, đi đứng xuệch xoạc, hoặc khúm núm. Có người lại phát biểu: Ôi! Khúm núm là tính của cái thằng dễ bảo, chịu khó nghe vợ. Có chồng như vậy mới khỏe, không lo nó mắt la mày lét thấy gái là hai tròng mắt đảo loạn lên! Dễ sợ!

Một nữ sĩ nhỏ nhẹ: Tôi thích người “vào trong phong nhã, ra ngoài hào hoa” như chàng Kim trong truyện Kiều. Lại thêm một mẫu nam hấp dẫn nữa. Ồ! Tôi khoái những trang thiếu niên tóc dài phủ gáy, vẻ bất cần đời – chắc là kiểu James Dean của thập niên 60! Không! Đàn ông phải có ria mép, khi nói hàm ria rung rung mới quyến rũ, khi hôn những sợi râu cứng gợi tình cọ xát trên môi má mình mới đã! Ôi cha! Sensual! Chắc là type Clark Gable. Rợn người thật! Cặp mắt phải sâu thăm thẳm mang nặng ý tình hay lạnh lùng khiến phụ nữ như bị xâm chiếm, bị mê hoặc. Thế ư?! Tôi, thì thích cái nhìn dã thú, man rợ như lột trần cả thân thể, cả tư tưởng của đàn bà. Lạ thật!

Mẫu đàn ông của em là nghiêm nghị, đứng đắn (kiểu tây gỗ?), lời nói phải cân nhắc chỉnh đốn ý tình. Tác phong có xa cách, khinh bạc mới hấp dẫn được nữ sinh như em. Một cô cựu nữ sinh của tôi tâm sự. Còn em thấy những đấng tu mi hói đầu lại nhiều đàn ông tính. Nghe đâu người nào không tóc là vì cơ thể tiết ra kích thích tố nam (testosterone) nhiều. Điều đó có đúng không nào?

Một giọng Huế yêu kiều cất lên: Tác phong càng xa cách khinh bạc càng là người mang nặng tâm sự u uẩn không được toại chí trong đời. Đó là người có dĩ vãng thê thảm, có quá khứ đau thương. Sống với người như vậy hoặc mệt mình vì phải nhẫn nhịn hoặc làm người ta trở nên câm nín vì e ngại bà vợ khôn ngoan. Thế là đức lang quân phải “lụy”. Đâu có thoải mái!? Làm sao trò chuyện với nhau để “ý hợp tâm đầu” ? Thật khó chịu! Tôi thích người cởi mở, dám nói và thành thật. Thêm nữa, một giọng Bắc dõng dạc – mà phải nói đúng, có ích cho người nghe, không phét khoác. À mà nàng kia, sao lại thích tu mi nam tử không tóc? – Đã nói là hắn có nam tính vì hormone male nhiều trong huyết quản. Như vậy mới khiến mình cảm thấy  rất “em gái hậu phương”, đầy nữ tính bên cạnh hắn. Và bụng phệ là người “tốt bụng”, là phát tướng phát tài. À, ra thế! Đó là kiểu lý giải của cô này. Ngồ ngộ!

Thế nào là thanh âm quyến rũ? Một giọng trầm ấm, một giọng nhẹ nhàng êm ái hay một giọng thanh cao vút mà không chói tai (kiểu tenor của Bằng Kiều) – giọng sao cũng được miễn là đừng ấp úng, đừng cà lăm, đừng có vẻ nghẹn ngào “rặn” ra từng chữ, nghĩa là nói trôi chẩy, dễ hiểu thì bọn ta mới thông cảm dễ dàng. Đâu đây, một giọng Quảng cất lên: thế mi không biết “rặn” ra từng chữ là có thời gian suy ngẫm để dễ bề bóng gió xa vời sao? Ồ! Kinh nghiệm bản thân, những vị nào “ấp úng không ra được nửa lời” lại là những người chồng chung tình vì “sự thể” đó tán gái làm sao được. Trên đời có những vị nữ lưu rất weird – thích những đấng râu mày vừa quê quê, vừa cù lần. Đúng là “nhân tâm tùy mạng mỡ”.

Dáng thế nào là hấp dẫn nhỉ? Cô thì cho là phải điệu bộ như tài tử ciné Âu Mỹ. Cô thì nghĩ là cứ tự nhiên mới hay. Trịnh trọng, phô trương quá dễ thành giả dối, có khi lại dơ dáng, thôi thối nữa. Cô thì thích vẻ cương quyết, cứng dắn. Cô khác lại chuộng vẻ ngây thơ trong sáng (có trở thành khờ khạo không nhỉ?). Chắc cô này giầu tình mẫu tử. Nhưng đa số các mệnh phụ tôi quen đều hãi quý ông nhiều mặc cảm, tự ti lẫn tự tôn. Thiển nghĩ, mặc cảm rất “người” nhưng nên cố tránh, cố dẹp … dần dần. Có phải không các trượng phu?

Rồi, một giọng nói thật êm ái làm tôi lắng nghe: Với em, người đàn ông thu hút em là người có lý tưởng, là người làm ích cho xã hội, là người có tính khí, có trí sắp đặt, theo đuổi sự nghiệp mà không cầu danh lợi cho bản thân, là người tâm hồn phóng khoáng, hướng thượng, biết cảm thông, yêu nghệ thuật, và có nhiều sở thích giống mình. Còn chị tránh xa những đấng mày râu nệ cổ, hủ lậu, những người khư khư ôm lấy cái cũ mà không thèm mở mắt nhìn thế giới tiến bộ chung quanh. Ái chà! Thế thì chúng ta suốt đời phải học! Mệt… nhưng đừng nghĩ thế. Cứ cho là có lý, là đúng sẽ cảm thấy tâm hồn tươi mát, thể xác trẻ trung. Có phải không, các bạn?

 Còn ngoại hình có cần không? Cũng chẳng cần. Nhưng trong phim “Le bossu de Notre Dame”- mà tôi thích cả mấy chục năm nay – người đẹp Esmeralda rất xót xa anh chàng gù xấu xí Quasimodo nhưng chưa bao giờ nàng yêu chàng!

Vậy, nói sao đây?

                                                                                                     Nguyễn Lân

Nguyễn Lân

Tôi sinh ra dưới một vì sao xấu. Mới lọt lòng đã phải xa mẹ vì người bị băng huyết, nằm liệt giường. Ngoại ẵm về nuôi nấng từ lúc ấy. Thuở nhỏ tôi là một đứa bé èo oặt lắm bệnh.  Chưa bao giờ tôi được một giọt sữa mẹ! Hệ miễn nhiễm đương nhiên không tốt. Nào thiếu máu, nào lở loét kheo chân, nào hen suyễn! Khoảng sáu tuổi mắt đã có vấn đề, ống thông nước mắt xuống xoang mũi tắc nghẽn nơi khóe mắt trái. Phải thông, phải mổ cũng chẳng khá hơn cho mãi tới ngày nay. Mắt kém, cận thị và loạn thị. Tương lai sẽ còn thêm viễn thị nữa. Bao nhiêu khó khăn săn sóc tôi, ngoại lãnh đủ! Bà vất vả, bà thương cháu nhưng bà không nuông chiều.

Những buổi sớm mùa đông. trời còn chạng vạng tối, mặt trời còn lười biếng chùm mây xám ngái ngủ, tôi đã bị đánh thức dậy. Nếu còn trì hoãn ườn mình trong lớp chăn bông êm ấm, thế nào chăn cũng bị tung ra, một bàn tay phát mạnh vào cái mông bé bỏng teo tóp của tôi kèm theo một giọng sắc lạnh oai nghiêm ra lệnh: “Sáng bảnh mắt rồi! Dậy!”

Những ngày xa xưa ấy sao mà khổ sở thế đối với một đứa bé ốm yếu! Tôi có cảm giác bị hành hạ. Nhất là thỉnh thoảng về nhà ba me chơi đôi ba ngày thấy anh Sáng, chị Minh nằm cuộn trong chăn sung sướng thoải mái dù đã thức giấc, lòng tôi nẩy sinh ra phân bì, ganh tị! Bé nhất nhà sao chỉ mình tôi ở với ngoại bị kỷ luật sắt đá thế? Nhưng nếu me tôi giữ lại chơi lâu, nhất định tôi không chịu, tôi nhớ “nhà”, tôi nhớ ngoại, tôi nhớ những buổi sáng bị đánh thức dậy, ngồi chồm hổm trên giường chờ u già bế xuống phòng ăn dưới nhà húp cháo trắng với đậu kho, món điểm tâm thường nhật. Bà tôi nói: “Ăn đi! Bạch trúc bổ hơn nhân sâm”. Tôi không thích cháo, tôi thèm những viên bơ vàng óng thơm bùi ăn với bánh mì tây nóng dòn, những ly sữa tươi béo ngậy vào những ngày về thăm ba me. Nhưng không bao giờ tôi đòi ngoại những món đó. Ngoại ăn sao tôi ăn vậy. Riết rồi cũng quen.

Ngoại dậy tôi cách húp cháo. Bà khó chịu nghe nghe tiếng “soàm soạp” khi tôi há họng nuốt cháo. Bà nói: “Ăn vậy không được lịch sự, con ạ. Vả lại, ăn uống ồn ào quá nhỡ bị bắt cóc, cướp biết ngay là con nhà có của quen no đủ, đói là thấy thức ăn vơ lấy ngấu nghiến, nó xẻo ta đòi tiền chuộc. Con nhà nghèo húp cháo quen nên ăn uống nhẹ nhàng”. Tôi sợ, đành sửa đổi lại lối ăn cháo. Ngồi vào bàn ăn mà chống tay vào cầm hay tỳ hai khuỷu trên mặt bàn là điều cấm kỵ. Trong khi ăn mà lấy đũa gẩy gẩy ra cái điều thức ăn không ngon hay thọc đũa lùa lùa chọn miếng mình thích là thế nào cũng bị đét vào tay. Hồi nhỏ tôi ngán đến nỗi chẳng thiết ngồi vào bàn ăn nữa. Tôi ốm nhom như que tăm. Bà tôi lại tìm cách “nhồi”. Tôi phải uống máu bò tươi hằng ngày cho đỏ da thắm thịt. Tôi phải nuốt mật rắn để bộ máy tiêu hóa năng hoạt. Mật rắn xanh biếc màu ngọc thạch, to bằng đầu ngón tay cái, vừa chạm vào lưỡi là để lại vị đắng chát, tanh tanh. Tôi được ăn cơm nấu với mỡ cừu cho béo bổ, và cũng để trị bệnh suyễn. Tôi sợ mùi gây gây của mỡ cừu nhưng vẫn phải nuốt vì món cơm này chính tay bà ngoại đút cho ăn. Bà nói: “Đáng lẽ cháu phải nuốt trọng nguyên con thạch sùng để trị chứng hen nhưng bà thấy tội cháu quá. Đến khi lớn mà vẫn còn “kéo cò cử” bà sẽ cho cháu nuốt thạch sùng”.

Nhà ngoại to, hai tầng. Bên hông nhà là garage xe hơi để được một ô-tô và một xe kéo tay. Đó là nơi chú tài xế dạy tôi làm quen với máy móc và anh xe chỉ tôi cách kéo xe điệu nghệ. Phòng khách rộng, chưng toàn đồ Tầu cổ từ thời Khang Hy, Càn Long. Những thống men xanh mầu cẩm thạch nổi hoa văn to bằng cái chum. Cả ba anh chị em tôi chui vào vẫn còn rộng. Những lọ lộc bình da ngà vẽ lan, mai, cúc, trúc màu lam phi yến cao nghệu như muốn vươn tận đến trần nhà. Có lần tôi leo lên nóc tủ chè rồi gắng sức nhẩy tới một lọ lộc bình. Thế là rơi tòm vào bên trong đau điếng, nằm dưới đáy lọ, la lối um sùm. Chẳng có ai trong phòng khách. Cả gần nửa buổi mới có người khám phá ra. Hai anh người nhà vạm vỡ hè nhau nghiêng lọ xuống mới kéo được tôi ra ngoài. Từ đấy bà cấm không cho tôi vào phòng khách một mình nữa.

Tôi chơi trên giường ngủ của ngoại. Chiếc giường gỗ gụ chạm trổ nhiều hình thù ky dị ở đầu, dưới chân và hai bên thành giường những sinh vật nửa người nửa thú nhe nanh giơ vuốt như doạ dẫm. Tôi sợ những hình thù đó nhưng tôi thích cái giường nệm Hongkong lò xo êm ái, tha hồ nhún nhẩy. Thế là tôi leo lên lò sưởi kế cận, nhẩy ùm xuống giường, tưởng tượng đang phóng mình từ ván nhún xuống hồ bơi. Chăn nệm nhăn nhúm nhầu nát. Bà tôi khám phá ra cảnh tượng hỗn loạn và cấm không cho tôi chơi trên giường nữa. Nhưng những gì trong phòng ngủ của bà đều là đồ chơi đối với tôi. Một cái tủ đứng to cao bằng gỗ cẩm lai khắc hình những quái vật nhẩy múa quanh tấm gương hình bầu dục chính giữa. Một cái móc treo áo hình người đầu thú bằng gỗ phương đàn xậm màu. Đồ chơi của tôi đó, một đứa trẻ 5, 6 tuổi. Phòng ngủ của bà cháu tôi chỉ có một cửa sổ dài và hẹp trông ra sân sau um tùm cây lá. Những ngày rực nắng, ánh sáng ùa vào phòng cũng đã khiêm nhường, chỉ lờ mờ thôi đủ để tôi thấy “đồ chơi” và giỡn nghịch những vật này. Những ngày âm u, ánh sáng yếu ớt quá, mơ hồ chẳng thể phân biệt giường, tủ, mắc áo, ghế tựa trong phòng. Nhưng tôi biết chúng ở đâu rồi, cứ mò mà chơi vẫn được.

Khởi đầu, trong khung cảnh âm u kỳ dị của căn phòng, tôi cảm thấy ghê ghê, rờn rợn. Dần dà quen đi. Đã mấy lần tôi lộ vẻ sợ bóng tối, sợ ma, tôi tìm ngoại. Bà nói: “Nhà thờ Phật, ma nào dám đến”. Từ đấy, mỗi lần lủi thủi trong nhà, mỗi lần tâm hồn xao động, tôi lẻn vào phòng thờ Phật, ngắm nhìn pho tượng Di Lặc bằng vàng ròng, mở rộng miệng cười tươi, lòng cảm thấy thanh thản, vững vàng hơn. Phật Di Lặc với cái bụng bự khiến lần nào vào phòng thờ tôi cũng lén ngoại thọc tay vào ngoáy lỗ rốn pho tượng

Tối đến, bà tôi cho thắp nến (đèn cầy) trong phòng ngủ, ánh sáng leo lét nhưng tôi không còn sợ bóng đêm chập chờn, sợ cô đơn nữa. Phòng khách và phòng ăn sáng chưng nhờ đèn “măng xông”. Họa hoằn, tôi tha hồ nghịch trong phòng ăn sau bữa cơm chiều. Đó là những lúc cụ cố tôi (bà cố) thấy khỏe trong mình nán lại trò chuyện với ngoại và âu yếm tôi. Bữa cơm chiều thường có bốn người: cụ cố, bà ngoại, bác Quế, cháu gọi bà tôi là cô ruột và tôi. Anh người làm bưng mâm cơm từ bếp lên nhà trên qua một sân rộng trồng những cây bàng sai trái. Tôi khoái lượm những quả bàng chin vàng thơm ngọt và ăn đến no thôi. Vì thế, bữa cơm chiều tôi không muốn ngồi vào bàn ăn, Tôi uể oải trông thấy. Ngoại bắt tôi ngồi kế cận. Bà không đút tôi ăn nữa, bắt tôi phải tự xúc cơm. Nhai cơm mà như nhai rác trong miệng. Tôi phải ăn hết bát cơm này. Nếu không phải đứng úp mặt vào tường cả mấy tiếng đồng hồ. Nhiều bữa, cụ cố phải năn nỉ bà ngoại tha cho. Những lúc ấy, tôi ghét ngoại vô cùng. Thế mà giờ đây, tôi nhớ ơn ngoại đã rèn luyện cho tôi biết thế nào là kỷ luật và biết miếng cơm là đáng quí.

Lang thang ngoài hành lang trên lầu, tôi tò mò quan sát hai căn phòng bác Quế và cụ cố nằm cạnh nhau, chênh chếch nhìn sang phòng ngủ hai bà cháu. Cửa phòng bác năm thì mười họa mới hé mở những lúc bác về nhà, bên trong bừa bộn. Tôi thầm nghĩ nếu ngoại biết được là bác Quế bị la ghê lắm. Đó là lý do bác khóa cửa phòng khi rời nhà. Phòng cụ cố hấp dẫn hơn với cỗ quan tài (hòm) bằng gỗ hoàng tâm sậm nâu nằm chình ình giữa buồng. Trong ánh nến chập chờn vừa đủ soi tỏ, cụ cố mặc áo vóc đỏ, vấn khăn đoạn màu huyết dụ khiến tôi rùng mình. Y phục cụ tượng trưng cho tuổi thọ. Cụ cố thọ đã gần trăm! Tôi hỏi ngoại tại sao lại bầy quan tài trong phòng, trông phát sợ! Bà trả lời: “Ai rồi cũng nằm trong đó. Con phải làm quen, không khiếp hãi những cái như thế. Người trọng tuổi, theo tục lệ ta, phải có cỗ hậu sự kế bên để lúc ra đi con cháu chuyển ngay vào khi thân thể còn ấm”. Lâu dần, tôi cũng quen với cảnh vật không thích hợp cho tuổi ngây thơ!

Thuở ấu thơ, tôi vui nhất là được u già đưa xuống nhà ngang chơi với mấy người làm. Nhà ngang là căn nhà gạch nhỏ hai tầng cách với nhà gia chủ, bà tôi, bởi cái sân rộng trồng bàng. Tầng trên là phòng bác bếp, chú tài xế và anh xe kéo. Tầng dưới là cái bếp rộng lớn thiết kế theo kiểu cổ xưa. Tôi sung sướng chạy chơi trong bếp này vì với tôi, đó là nơi sáng sủa ấm áp từ những ngày đầu thu cho đến cuối đông. Nhiều nồi niêu, soong chảo, bát đĩa tha hồ mà sờ mó lôi kéo không ai la mắng. Vắng mặt bà ngoại, người ăn kẻ ở đâu dám cấm cản cậu chủ nhãi ranh. Đã tưởng bà không biết, nhưng có lần ngoại nói: “Bà cho con chơi dưới bếp, con phải gọn ghẽ, bầy đến đâu dọn đến đấy, không kiểu công tử bắt người làm hầu mình”.

Đến tuổi học, mẹ mướn cô giáo tới kèm dạy cả ba chị em tại nhà bà ngoại. Tên cô là Hoàng Diệp. Tôi thích tên cô vì tôi mê ngắm lá thu. Chị Minh lớn nhất đọc, viết thành thạo. Anh Sáng cũng đã biết cộng, trừ, nhân, chia. Riêng tôi, mới bắt đầu “ê a” i tờ. Tuy vậy, cô giáo ngán tôi nhất, cô gọi là “bé hạt tiêu”. Cô giáo tôi rất hiền thục. Chỉ một buổi học là tôi biết tính cô. Tôi bắt đầu suy nghĩ những trò trêu chọc.

Một tối ba chị em tôi được bà ngoại dắt đi xem tuồng “Quan Âm Thị Kính”. Sáng hôm sau, khi cô Diệp tới dạy học, tôi hỏi: “Tại sao cô đánh phấn trắng thế? Cô biết Thị Mầu trong tích Quan Âm Thị Kính không? Trông mặt cô bết phấn như y thị vậy”. Cô ngẩn người nhìn tôi, không nói gì. Một bữa chúng tôi được ngoại dẫn đi xem kịch “Bao Công xử án” mặt sắt đen xì. Khi gặp cô, tôi hỏi một cách rất ngây thơ: “Mặt cô trắng bốp thế kia phải lấy Bao Công mặt đen thùi lui  thì mới hòa hợp sinh con bình thường được”. Cô không nói, đôi mắt long lanh ngấn lệ. Lại một lần, tôi không thuộc bài, sợ quê, làm vẻ suy tư, nói” “Diệp là lá. Hoàng Diệp là lá vàng. Lá vàng là lá rụng. Cô coi chừng mùa thu sắp tới đấy, dám cô “ngủm”! Lần này cô bật khóc. Sau buổi học, chị Minh mách bà. Ngoại mua cây roi mây, đưa cô. Ngoại lớn tiếng: “Cô treo roi mây này trên tường. Đứa nào hỗn, cô thẳng tay quất cho tôi”. Và bà nhốt tôi trong phòng tắm tối om suốt buổi chiều hôm ấy. Tới tối, bà mở cửa, dắt tôi ra ăn cơm. Tới bàn ăn, tôi dằng tay ngoại, lon ton chạy chạy vào đứng ngay chỗ cũ trong phòng tắm. Ngoại theo vào, phát mạnh vào đôi mông bé nhỏ khiến tôi bắn tung ra xa vài thước. Nghiêm giọng, bà ra lệnh: “Ra bàn ăn”. Lì thế, nhưng sợ đau, đành chịu thua bà thôi!

Từ ngày ấy tôi không còn dám “ăn hiếp” cô giáo Diệp nữa. Sau ngoại, cô là người thứ hai gần gũi tôi. Thỉnh thoảng, cô ở lại ngủ đêm tại nhà ngoại. Hết giờ học, ba chi em được cô dẫn đi chơi, dạo quanh ven hồ Hoàn Kiếm ngắm liễu rủ, nghe sự tích thần Tháp Rùa. Ôi! Những hàng liễu tha thướt gợi nhớ tới mái tóc huyền của mẹ buông lơi trước gió. Cô dẫn chúng tôi tới vườn hoa Con Cóc nghe nhạc, thưởng thức những tiếng hát tuyệt diệu của Minh Đỗ, Thanh Tước, Ngọc Bảo và giọng ngâm ru hồn của Hoàng Giác (những ca sĩ nổi tiếng Hà Thành của những thập niên 50-60) vào những chiều nắng hạ. Tối đến, chúng tôi quây quần bên cô lắng nghe chuyện cổ tích rồi gục ngủ trong lòng cô giáo. Đó là những giây phút thần tiên của tuổi ấu thơ. Cô Diệp đã gieo vào trí óc non nớt của học trò những vị anh hùng mã thượng, đã cấy vào con tim nhỏ bé của tôi tính ham mê trở thành lãng tử với tâm hồn phóng khoáng yêu thích tự do.

Cô Diệp còn kể cho ba chị em tôi về cha của chúng tôi, người mà họa hoằn tôi mới gặp. Cô thán phục cha tôi lắm. Cô cho chúng tôi một cảm giác hãnh diện là con của người, một anh hùng suốt đời hy sinh cho dân Việt, cho đất Việt. Thế nhưng, mỗi khi cha tôi về nhà, tôi quên hẳn người hùng ấy. Ông chỉ là bạn đùa nghịch với ba chị em tôi. Ông bầy trò giáp lá cà chiến trận. Một bên là chúng tôi, kẻ địch của tụi này chính là ông. Chúng tôi chiến đấu rất hăng. Đánh ông tơi bời. Có lần ông rách tai, máu chảy ròng ròng. Me về phải băng bó cho chồng. Me la và mách bà vì tôi là đứa nhỏ dữ nhất, cầm gậy đập cha tàn nhẫn.

Tôí đến, nằm bên ngoại, bà nói: “Con không được chơi ác, gây thương tích cho bất cứ ai. Bà đánh con có bao giờ bật máu không? Con làm không đúng, bà phải dạy, phải lo cho con nên người. Đánh đau, con mới nhớ, không phạm lỗi nữa, chứ không phải làm con khiếp hãi. Gây thương tật cho người khác là làm người ta sợ mình, tránh mình”. Từ ngày ấy, tôi “hiền” với cha tôi hơn. Nhưng cũng chẳng được bao lâu! Năm tôi mười tuổi, ông đã ra người thiên cổ! Ông mất tại một thị trấn hẻo lánh xa xôi bên Trung Quốc. Cũng không còn lưu lại nắm xương tàn!

Ngoại thương quý cha tôi, dù ông chỉ là rể, lại chẳng mấy khi có nhà, có thì giờ lo cho vợ con. “Cha con là người của dân tộc, của xã hội. Dù cha không kề cận bên con, con vẫn phải lấy làm vinh dự có một người cha như vậy”. Mỗi lần cha tôi về nhà, ngoại lại nấu cao Ban Long cho ăn lấy sức.

Tôi lớn dần trong vòng tay ngoại. Nhưng tôi nhớ mẹ, hỏi ngoại về mẹ luôn luôn. Mẹ tôi còn bận săn sóc em bé. Mãi tới năm mười tuổi tôi mới có em. Tôi thích bồng ẵm, nâng niu em vì con bé bụ bẫm dễ thương lắm. Nhưng mẹ không cho bế nhiều, sợ làm té em vì tôi cũng còn nhỏ lại ốm yếu. Về ngoại, tôi cứ thắc mắc tại sao tôi không được ở với mẹ, không được chơi em bé lâu. Ngoại nói: “Con lắm bệnh từ thuở lọt lòng. Bà phải thay mẹ nuôi con. Thế, nếu mẹ đòi con, con có bỏ bà đi không nào?” Dĩ nhiên là không. Cạnh bà, tôi mới thấy thoải mái. Cạnh bà, tôi mới thấy mình vô tư, có tính độc lập, tự tin, không hãi sợ vô cớ như nhiều trẻ em cùng trang lứa. Thế thì tại sao tôi lại rời ngoại? Vả lại, mẹ tôi cũng không đòi. Có lẽ mẹ sợ ngoại buồn. Có lẽ mẹ nghĩ tôi sống với bà đã quen, mang đi tôi sẽ nhớ ngoại phát bệnh. Nhưng dù tha thiết với ngoại thế mấy, tôi vẫn cảm thấy thiếu tình mẫu tử. Lâu lâu mới gặp mẹ, tôi thèm ngồi lòng mẹ, nhưng mẹ chẳng chịu ẵm bế! Thuở tôi còn bé xíu, mẹ phải chăm sóc anh Sáng. Đến năm tôi lên mười, mẹ lại có em bé. Mẹ không có thời giờ cho tôi. Mẹ bận!

Ngày qua… ngày lại qua… Tôi đã 16 tuổi. Cái tuổi ngang ngang, ương ương, dở dở ấy, cái tuổi dễ nổi loạn ấy… thật sự manh nha trong tôi từ lâu nhưng chưa có dịp bộc phát. Bà ngoại đã rèn luyện tôi thuần thục. Tôi là một thiếu niên hiếu học, mê đọc sách, mê văn thơ, luôn luôn đứng đầu lớp. Bà tôi mừng lắm. Bà vui vì đã nuôi một đứa trẻ èo oặt nên người. Bà khuyến khích cháu vào ngành Sư Phạm khi biết cháu có ý định muốn trở thành một chuyên gia giải phẫu. Theo ngoại, nghề giáo thanh bạch nhưng được nhiều phúc đức vì không thể làm chết ai. Xúc động vì ý tưởng hiền hòa của bà, tôi thi vào Đại Học Sư Phạm.

Ra trường tôi được bổ nhiệm tại trường nữ trung học Gia Long, một trường lớn nhất Đô Thành. ngoại mừng lắm. Theo bà, nữ sinh ngoan, nhiều tình nghĩa hơn nam sinh. Chung chung là vậy. Nhưng “năm ngón tay có ngón dài ngón ngắn”. Những khi gặp chuyện trục trặc với mấy cô học trò, tôi lại than thở với ngoại. Bà nói: “Âu cũng là cái nghiệp của cháu”.

Năm tháng trôi… năm tháng dần trôi… Ngoại còn đó nhưng lưng đã oằn theo dấu thời gian, tóc đã bạc phơ, da đã nhăn nheo theo tuổi đời. Tôi đã ra riêng. Cụ sống với vợ chồng cô em út trong căn nhà của mẹ thuở xưa. Cứ cuối tuần tôi tới thăm bà, mang bánh giò cho ngoại vì cụ thích loại bánh này, vừa thơm vừa mềm, hợp khẩu với người cao tuổi. Lúc ấy cụ đã 86. Ngoại đã già nhưng không lú lẫn, cụ vẫn tinh tường. Ngoại chỉ buồn vì mẹ tôi đã mất. Cụ luôn thở dài: “Con đi trước mẹ là nhà ta không đủ phước!”

Một chiều Chủ Nhật, trở về nhà riêng sau khi thăm cụ, bỗng nhiên lòng tôi dấy lên một niềm lo âu bồn chồn khó tả. Đêm ấy tôi mơ thấy mẹ tôi về đón ngoại. Nhưng mẹ tôi là một đứa bé chừng 3 tuổi, cứ nằng nặc đòi ngoại bế đi! Trong giấc mơ hoảng loạn, tôi hét lên vì sợ bà theo mẹ.  Tiếng hét kinh hãi của tôi làm người nhà tỉnh giấc. Tôi thao thức trong đêm dần tàn. Sáng sớm hôm sau, người em rể đến, buồn rầu báo tin bà đã qua đời đúng thời khắc bản thân tôi trong cơn mê loạn! Mẹ đón ngoại vĩnh viễn ra đi!

Khi chị Minh và em út Từ sửa soạn khăn áo cho cụ lần cuối, tôi thơ thẩn trong bếp, nơi ngoại vẫn thích ngồi trên một ghế gỗ nhỏ nhặt rau. Tôi nhớ ngoại. Một cánh bướm nâu nhạt chập chờn trước mắt. Bần thần, tôi gọi khẽ: “Bà ơi!” Bướm bay tới đậu trên vai tôi. Cánh bướm màu nâu nhạt. Vào phòng ngoại, nhìn người lần cuối trên giường. Ngoại đã được lau rửa sạch sẽ. Cụ mặc tấm áo gấm màu beige, màu nâu nhạt – tấm áo ngoại ưa thích!

Hôm nay là ngày giỗ đầu cụ. Cứ tưởng như ngoại vẫn bên cạnh mình khi tôi gặp chuyện khó giải quyết. Lớn rồi, không còn ai khuyên ngăn chí tình nữa. Nhưng những lời ngoại dậy từ thuở nhỏ đã thấm sâu trong tôi – không ngại khó, không nhút nhát, không kiêu ngạo, không ganh tị. Phải có chí khí, phải kiên trì, phải dấn thân, phải công bằng. Ngoại thường nhắc nhở: “Làm gì cũng nên suy tính kỹ để khỏi ân hận về sau”. Ngoại còn nhấn mạnh: “Cha con như vậy… con gắng noi gương người”.

Bà ơi! Cháu vẫn cố theo lời bà dậy, cần cho đời cháu và cũng để nhớ công ơn bà. Tóc cháu giờ đã điểm sương, cháu vẫn cần bà, bà ơi!”

&

Năm nay, vừa đúng 80, tôi cũng chỉ thích ăn bánh giò mềm như ngoại hồi xưa. Giờ đây, đã chuệnh choạng bước vào hoàng hôn của cuộc đời, sẽ phải qua “cây cầu ấy” như bà tôi đã qua. Qua “cây cầu ấy” tôi sẽ gặp lại bà.  Tôi chưa “qua” nên tôi vẫn nhớ bà. Ngày tôi “qua” rồi, biết có ai nhớ tôi không?

                                                                                   Nguyễn Lân