CHÀO XUÂN ĐINH MÙI

Trần Viêt Hải nghiên cứu và sưu tầm
Trong văn hóa phương Tây & Thần thoại, dê cái tượng trưng cho thần Zeus, là hình ảnh vượt núi non theo đuổi lý tưởng và sự phồn thịnh. Dê đực gắn liền với thần Pan canh giữ đất liền. Trong chiêm tinh, cung Ma Kết (22/12 – 19/1) đại diện cho sự kiên nhẫn, nhạy cảm, tỉ mỉ và tình cảm. Trong văn hóa phương Đông, dê là con giáp đứng thứ 8, biểu trưng cho tính ôn hòa, hiền lành, mềm mỏng, nhanh trí và luôn muốn tránh thị phi. Dê cũng đại diện cho sự cát tường, an lành, no đủ và hiếu thuận.
Dê có khả năng chịu khát giỏi và leo trèo, sinh sống được ở mọi châu lục, từ vùng khô cạn khắc nghiệt đến vách núi dựng đứng. Dê thuộc nhóm nhai lại, ăn suốt ngày (cả khi ngủ), tiêu thụ tới 170 loài cây (chiếm 80% thực vật hoang dã, kể cả cây đắng). Chúng sống theo bầy, có trật tự và có con đầu đàn rõ ràng. Dê rất hiếu động, mỗi ngày có thể chạy nhảy 10–15km, thậm chí có thể đứng vững trên mỏm đá cheo leo chỉ rộng 200–300 cm². Loại dê to nhất gọi là Linh dương Canna, chúng có thể nặng tới trên 400kg và loại nhỏ nhất gọi là dê lùn Cameroon chỉ cao tối đa 40cm, nặng 11kg mà thôi. Dê nhịn khát giỏi nhất, loài Sơn dương Oryx và linh dương Addax có thể sống suốt 4 tháng không uống nước. Dê được nuôi để lấy sữa, có con cho tới hàng ngàn lít sữa mỗi năm. Kỷ lục cho lượng sữa nhiều nhất thuộc về con dê mang tên Waiorer ở New Zealand. Trong năm 1972, nó đã cung cấp tới 3.422 kg sữa. Con dê Waiorer ở New Zealand cho tới 3,422 kg sữa trong năm 1972.
Mùng 1 Tết Đinh Mùi rơi vào ngày 6/2/2027 dương lịch. Dê là một trong 12 con giáp đã gắn liền với lịch sử và văn hóa thế giới từ lâu đời. Những quý vị cầm tinh con Dê năm Đinh Mùi (2027) mang mệnh nạp âm: Thiên Hà Thủy (Nước trên trời/nước mưa), thuộc hành Thủy. Tính cách người tuổi Đinh Mùi thừa hưởng cốt cách hiền hòa, giàu tình cảm, tinh tế và có thiên hướng nghệ thuật. Do kết hợp với sự thông minh, linh hoạt của mệnh Thủy, họ sống tình nghĩa và giữ các mối quan hệ bền chặt, hòa nhã. Tam hợp gồm Hợi – Mão – Mùi và lục hợp với tuổi Ngọ.
NĂM DÊ TA NÓI CHUYỆN VỀ CON DÊ
Người Việt gọi chúng với tên dân dã là “dê” thay vì cái tên mang âm hưởng Hán Việt như “dương, sơn dương”… Trong các loài gia súc, con dê là loài có ý nghĩa tinh thần phong phú và có giá trị biểu tượng cao. Nó thể hiện vai trò gần gũi mà quan trọng, tạo ra những ảnh hưởng mạnh mẽ, đa dạng, tích cực tới đời sống văn hoá của nhiều nước. Dê luôn được coi là biểu tượng của sự phồn thực, phồn thịnh, sinh sôi và phát triển của tự nhiên và những khía cạnh đạo đức của xã hội. Hình ảnh dê cũng được đưa vào sách vở và trên các con tem như hình ảnh dê núi Sumatra trên Bộ tem do Công ty Tem Việt Nam phát hành, một biểu tượng mang thông điệp văn hóa toàn cầu.
Loài dê được Mahatma Gandhi ví là “con bò của nhà nghèo” và Hội Chăn Nuôi Dê Thế Giới gọi là “cơ quan bảo hiểm đáng tin cậy của người nghèo” nhờ khả năng sinh sản nhanh, vốn đầu tư thấp và giúp người dân dễ dàng vượt qua khó khăn. Diển hình là loại Dê Capra Hircus, một loài động vật nhai lại, chân có móng thuộc họ Bovidae, chúng là loài gia súc, được nuôi để lấy thịt dê, sữa dê và da dê. Dê là giống gia súc có khả năng sinh sản cao, cho nhiều thịt và sữa. Dê sinh sống ở khắp nơi, từ những vùng nóng như châu Phi đến những vùng lạnh như châu Âu, từ vùng đồng bằng cho đến vùng đồi núi. Ngoài ra dê còn được phân làm hai nhóm là dê hoang và dê nhà:
- Dê hoang (Capra aegagrus) hay dê núi là loại dê rừng sống thành đàn và sống ở những môi trường như rừng, đồi núi. Dê hoang dã chủ yếu sống ở châu Á 90% dê hoang dã hiện sinh sống tại châu Á, thuộc nhóm cần bảo tồn nhất thế giới. Được thuần hóa khoảng trên 350 giống dê được ghi nhận. Dê hoang sau khi thuần hóa chủ yếu được nuôi để lấy thịt và sữa.
- Dê nhà (Capra aegagrus hircus) cũng sống thành đàn nhưng được con người chăn nuôi và sống ở chuồng, hoặc một vùng đất của chủ đàn dê được chăn nuôi ở vùng đất đó… Dê nhà nuôi để khai thác những giá trị kinh tế, chúng có một bộ lông tơ mịn bao phủ khắp người. Nguồn gốc của dê nhà chính là dê rừng. Là gia súc rất quan trọng trong nền kinh tế tại các nước đang phát triển, nhất là tại châu Á và châu Phi.
Bộ lông của loài dê có thể chỉ có một màu hoặc nhiều màu, thường là màu đen, xám, trắng, nâu… Lông dê dài ngắn tùy theo loài và tùy theo các địa điểm địa lý khác nhau mà chúng sống, ví dụ như những loài dê sống ở vùng nóng thì lông ngắn và thưa, còn những loài dê sống ở vùng lạnh thì lông dài và rậm hơn (như ở các vùng đồi núi hoặc những nơi cao hơn mực nước biển). Ở dê cả con đực và con cái có thể có sừng hoặc không có sừng. Sừng dê có nhiều hình dáng cong ngược về phía sau, thẳng đứng, uốn cong hình trôn ốc…. Dê cái cũng như dê đực đều có râu nhưng tùy loài.
Tiêu hóa Dê thuộc loại súc vật nhai lại. bộ máy tiêu hóa của dê được cấu tạo để có thể tiêu hóa được đủ loại thức ăn khác nhau như vỏ cây, các loại cây cằn cỗi. Tuy chúng có miệng nhưng môi lại rất mềm nên có thể gặm được nhiều loại thức ăn như cỏ, cành, lá, gai góc, vỏ cây. Lưỡi dê có nhiều loại gai thịt, là đầu dây thần kinh khác nhau, các gai này không những phân biệt được mùi vị mà còn có thể ước lượng được độ cứng, mềm của thức ăn. Hàm trên không có răng cửa nhưng thay vào đó là một khối xương lớn, có thể coi như một răng cửa lớn đối diện với 8 răng cửa ở hàm dưới. Dê dùng răng cửa ở hàm dưới cắt nhỏ những đồ ăn dài và cứng như cành, bụi cây bằng cách nghiến vào khối xương ở hàm trên, sau đó dùng 12 cặp răng hàm để nghiền thêm. Khi ăn, dê dùng lưỡi để vơ lấy đồ ăn. Dê không nhai kỹ mà chỉ nhai sơ qua rồi nuốt nhanh.
Dạ dày của dê là một cơ quan rất lớn, dung tích có thể lên tới 30 lít chiếm hết xoang bụng bên trái, được chia thành 4 ngăn với các chức năng riêng biệt, có thể coi như 4 dạ dày nhỏ. Bốn túi này có kích thước và công dụng khác nhau, gồm: Dạ cỏ là túi lớn nhất, chiếm khoảng 80% thể tích toàn dạ dày dùng để chứa thức ăn vừa nuốt vào. Dạ tổ ong là túi nhỏ nhất, dung tích chiếm khoảng 1-2 lít toàn dạ dày, mặt trong có nhiều ô năm góc, dùng để nghiền thức ăn. Dạ lá sách lớn hơn dạ tổ ong, mặt trong có nhiều lá thịt mỏng xếp lại như các trang sách, dùng để ép thức ăn thu hút những chất dinh dưỡng dưới thể lỏng. Dạ múi khế dài khoảng 40 cm có nhiều tuyến tiêu hóa và mạch máu nên mềm và xốp. Thức ăn sau khi qua 4 túi của dạ dày sẽ được chuyển tới ruột non gồm các tuyến nhỏ để hấp thụ chất dinh dưỡng nuôi cơ thể, phần dư thải còn lại sẽ được tống xuống ruột già để bài tiết ra ngoài.
Dê là loài động vật có khả năng sinh sản rất nhanh, đa số các loài dê đến 6-8 tháng tuổi là đến tuổi động dục. Thời gian dê mang thai khoảng 140 ngày. Dê là loài vật gần gũi, gắn bó trong lao động sản xuất với con người, ngoài thịt và sữa, lông và da dê có thể dùng làm áo, mũ và các tư trang khác. Sừng và xương còn được dùng làm đồ mỹ nghệ, vật phẩm trang trí. Ngành chăn nuôi dê cũng cung cấp một nguồn phân bón có giá trị cho cây trồng và làm thức ăn nuôi cá. So với trâu, bò, giá bán một con dê rẻ hơn rất nhiều nên đây được coi là gia súc phổ biến trong việc giúp người dân vừa thoát khỏi các thảm họa như lụt, bão hay chiến tranh thoát nghèo.
Dê thường tập trung sống theo đàn và mỗi con trong đàn có một “vị trí” nhất định, trong đàn có thể có dê dẫn đầu. Ở những đàn dê rừng có thể lên đến vài trăm con. Dê sống theo đàn và không tách rời bầy, chúng là con mồi của các loài thú săn mồi như hổ, báo, sư tử, nhưng khi bị dồn vào bước đường cùng, dê núi đã xuất thần đánh tan tác cả bầy sói để bảo vệ bản thân và bầy đàn. Khi ốm dê thường vẫn cố theo đàn cho đến khi kiệt sức, ngã quỵ xuống mới chịu.
Dê là loài vật hiếu động, thích chạy nhảy và leo trèo. Trung bình hàng ngày dê đi lại chạy nhảy từ 10 – 15km. Chúng có thể leo lên những vách núi, mỏm đá cheo leo nguy hiểm cạnh vực sâu, có thể di chuyển dễ dàng trên những mỏm đá cheo leo nhất. Trong trường hợp cần thiết, dê đực trưởng thành có thể đứng rất lâu trên một mỏm đá bên bờ vực thẳm với diện tích chỉ chừng 200 – 300 cm2. Bám móng vào những gò đá hơi nhô, dê có thể leo lên những sườn dốc gần như thẳng đứng. Ngay cả dê con chỉ mới 12 – 15 ngày tuổi cũng đã có thể nhảy lên những mỏm đá cao 1 – 2m.
Dê là loài có khả năng thích nghi rộng về khí hậu và địa hình, khả năng thích nghi rộng với nhiều vùng khí hậu và sinh thái khác nhau, do đó, dê có mặt ở tất cả các châu lục trên thế giới.
- Một số kỷ lục về loài dê Dê to nhất là linh dương canna. Con trưởng thành trung bình dài tới 3.2m, cao tới 1.8m, nặng tới 3 tạ. Chúng có sừng cuộn xoắn rất khỏe, lông màu vàng nâu hoặc vàng xám, sống phổ biến tại những thảo nguyên, rừng thưa ở Sudan, Kenya, Cameroon, Senegal, Gambia, phía Nam sa mạc Sahara và các vùng thuộc miền Tây Nam Phi. Năm 1996, tại Kenya người ta bắt được một chú linh dương canna dài 394cm, cao 207cm và nặng 412kg.
- Dê chạy nhanh nhất là loài linh dương mắt trố. Có hình dáng mảnh, chân nhỏ dài, sống phổ biến ở Đông và Trung Phi, khi chạy chốn nguy hiểm chúng có thể duy trì tốc độ tới 25-28m/giây trên một quãng đường dài. Dê nhịn khát giỏi nhất: Khả năng nhịn khát giỏi nhất trong tất cả các loài thú thuộc về sơn dương oryx và linh dương addax. Dê nhỏ nhất là dê lùn Cameroon. Tầm vóc cực đại của loài dê nhà ở quốc gia châu Phi này chỉ đạt chiều cao 40cm, dài 75cm và nặng 11kg. Hai loài này đều sống tại châu Phi và có thể tồn tại suốt 4 tháng mà không hề uống nước.
- Cuối thế kỷ XIX, nhiều đàn dê rừng với số lượng cực đông xuất hiện và di chuyển qua các thảo nguyên ở phía Tây của Nam Phi. Năm 1888, người ta quan sát được một đàn đông nhất đi qua Nel Pudge, ước lượng có tới khoảng 100 triệu con. Đến 1894 lại thấy một đàn khổng lồ khác đi qua Boffat Wett liên tiếp trong 3 ngày liền mới hết. Vào tháng 7 năm 1896, tại tỉnh Orange (Nam Phi), người ta được chứng kiến có một đàn dê antidorcas marsupialis đông đảo, dàn trải trên một diện tích tới 24km chiều rộng và 160km chiều dài
- Châu Á là lục địa có quần thể dê hoang dã lớn nhất, chiếm tới 90%. Tuy nhiên, châu Á cũng là lục địa có nhiều loài dê nguy cấp nhất thế giới với các loài thuộc Dê núi Sumatra Capricornis sumatraensis ở một số nước châu Á như Indonesia, Malaysia, Thái-lan và Việt Nam. Chỉ trong vòng 21 năm, loài dê này đã suy giảm hơn 30% số lượng quần thể và có chiều hướng tiếp tục suy giảm trong thời gian tới. Đặc điểm của loài dê quý này là chỉ sống ở những vùng núi có độ cao từ 200 – 3.000m. Chúng thường đi kiếm ăn lúc sáng sớm và chiều muộn. Tại Việt Nam, dê núi Sumatra có mặt ở các tỉnh Sơn La, Cao Bằng, Lai Châu, Lạng Sơn, Hòa Bình, Quảng Ninh, Hải Phòng, Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên – Huế, Quảng Nam, Kon Tum, Gia Lai, Đác Lắc, Lâm Đồng. Con trưởng thành nặng hơn 150kg. Hình dáng gần giống nai, trên đỉnh đầu có đám lông dài tạo thành bờm, có những chùm lông dài phủ từ tai đến góc miệng. Cả đực và cái đều có sừng ngắn không dài quá 30cm, sừng hình ống hình tròn có nhiều nếp ngang úp vào xương sừng, mút sừng nhọn cong về phía sau. Sừng không phân nhánh. Toàn thân phủ lông dầy, dài, cứng mầu xám đen hoặc xám tro. Từ trán đến vai lông rất dài tạo thành bờm. Đuôi rất ngắn.
- Dê núi Pakistan Capra falconeri Loài dê này phân bố ở phía đông bắc Afghanistan, miền bắc Pakistan, một số khu vực Kashmir thuộc kiểm soát của Pakistan, Jammu và Kashmir thuộc kiểm soát của Ấn Độ, phía nam Nam Tajikistan và Uzbekistan Nam. Đây cũng loài nguy cấp với hơn 2,500 cá thể trưởng thành và con số này tiếp tục giảm với mức ước tính khoảng 20% so với hai thế hệ. Dê núi Pakistan trưởng thành cao 65-115 cm và nặng tối đa 110 kg. Con đực có mái tóc dài trên cằm, cổ họng, ngực và ống chân. Con cái có mầu đỏ hơn, với mái tóc ngắn, một bộ râu đen ngắn. Cả hai giới có sừng xoắn ốc. Sừng của con đực có thể tăng lên đến 160 cm và sừng của con cái lên đến 25 cm. Một số nhà nghiên cứu cho rằng dê núi Pakistan là tổ tiên của một số giống dê thuần chủng. Đặc biệt, Charles Darwin thừa nhận rằng dê hiện tại phát sinh từ việc lai giống dê núi Pakistan với dê hoang dã.
- Dê núi Trung quốc Capricornis milneedwardsii Loài dê này còn có tên gọi khác là Sơn dương lục địa, phân bố ở Myanmar, Campuchia, phía nam và miền trung Trung Quốc, Lào, Thái-lan và Việt Nam. Chúng sống ở vùng đồi dốc hiểm trở và những núi đá, đặc biệt là các khu vực núi đá vôi lên đến 4,500m so với mực nước biển. Dê núi Trung Quốc khá lớn và đã có nghiên cứu công bố cho thấy, cá thể trưởng thành nặng hơn 150kg. Loài dê này thường sống một mình hoặc theo nhóm nhỏ trong một khu vực nhỏ chỉ có một vài dặm vuông, nơi chúng gặm cỏ, cành và lá từ con đường dọc theo đánh đập. Dê núi Trung quốc đánh dấu lãnh thổ của mình với phân và dấu hiệu. Chúng hoạt động nhiều nhất vào lúc bình minh và hoàng hôn, và dành phần còn lại của ngày trong thảm thực vật dày. Loài dê này có thời kỳ mang thai khoảng tám tháng và sinh ra một cá thể duy nhất vào tháng chín hoặc tháng mười.
- Dê núi đỏ Capricornis Rubidus Đây là loài đang đứng bên bờ vực của sự tuyệt chủng, có phân bố trong các khu rừng nhiệt đới vùng đồi núi ở đông bắc Ấn Độ (phía nam của sông Brahmaputra), Bangladesh (phía đông của sông Jumuna), và phía bắc Miến Điện. Loài dê núi này có chiều dài cơ thể khoảng 140–155 cm, cao từ 85–95 cm và nặng 110–160 kg. Chúng có một bộ lông đặc biệt mầu nâu đỏ. Trên lưng của chúng có một vằn đen chạy dọc sống lưng từ phần vai tới tận đuôi. Phần đầu cổ có lông bờm, có thể dựng lên khi bị kích động. Phần cổ họng lại có phần lông mầu trắng như một chiếc yếm. Mỗi cá thể dê núi đỏ có mắt to đen, đôi tai dài nhọn hình nón trong khi cặp sừng cong và dài 15–25 cm được tìm thấy ở cả con đực và cái (con cái thường có cặp sừng dài hơn). Đuôi của chúng ngắn, chỉ dài từ 8–15 cm. Cũng giống như nhiều loài dê núi khác, dê núi đỏ hoạt động về ban ngày, nhất là vào sáng sớm và chiều muộn. Chúng sống trong những hang động và vách đá. Khi cảnh báo đối thủ, dê núi đỏ phát ra âm thanh kêu như còi hoặc một cái khịt mũi. Dê núi đỏ sống đơn độc hoặc thành từng nhóm nhỏ từ 2-5 cá thể. Thức ăn của chúng bao gồm cỏ và lá cây. Mối đe dọa đối với dê núi đỏ bao gồm báo hoa, đại bàng nhưng trên hết là từ tình trạng mất nơi sống và săn bắt của con người khiến dê núi đỏ đang đứng bên bờ vực tuyệt chủng. Hiện nay, người ta không ước tính được số lượng của chúng.
- Dê núi Himalaya Capricornis thar Loài dê núi này có phân bố ở phía đông và đông nam Bangladesh, Bhutan, Nepal, miền bắc Ấn Độ, Tây Tạng và có thể ở phía tây Myanmar. Chúng sống ở ngọn đồi gồ ghề và dốc nơi đất đá sỏi, nhất là các vùng đá vôi lên đến 3.000m so với mực nước biển. Số lượng còn rất ít và ngày càng suy giảm. Theo một nghiên cứu mới nhất, mật độ phân bố của dê núi Himalaya là 1.6 cá thể trên 1km2.
Kết Luận:
Các khoa học gia đều cho rằng, dê là một trong những loài vật được con người thuần hóa sớm nhất. Loài được thuần hóa có hơn 350 giống dê được ghi nhận trên thế giới. Nguồn gốc của dê nhà chính là dê rừng, sau khi thuần hóa, dê được nuôi để lấy thịt, sau đó được nuôi để lấy sữa, chúng là loài gia súc quan trọng đem lại nhiều nguồn thực phẩm cứu nạn đói nghèo. Nói đến gia súc được gây nuôi, người ta thường nghĩ ngay đến trâu, bò, lợn… Nhưng ít ai biết rằng chính dê đã đóng vai trò quan trọng ở trong nền kinh tế sản xuất của các nước đang phát triển, đặc biệt là châu Á và châu Phi. Trong quần thể dê thế giới với 921 triệu con, dê được nuôi nhiều nhất ở châu Á chiếm 26% với các nước dẫn đầu gồm Trung Quốc: 173 triệu con, Ấn Độ: 125 triệu con và Pakistan: 53 triệu con, châu Phi là 174 triệu con. Quần thể dê châu Âu chỉ chiếm 3% tổng quần thể dê thế giới, nhưng sản xuất gần 20% tổng sản lượng sữa dê thế giới. Các mối đe dọa cho sự tuyệt chủng của loài dê gồm săn bắn, hủy hoại sinh cảnh, xâm lấn đất nông nghiệp và khai thác chất đốt.
VHLA, California 2026

