Khánh Lan,  KIẾN THỨC TỔNG QUÁT

BỐN MÙA VÀ ĐỜI SỐNG TÂM LÝ CỦA CON NGƯỜI

Khánh Lan

Đất trời luân chuyển theo nhịp điệu của thời gian, nhưng sâu trong tâm thức, mỗi người luôn có những cảm xúc lặng thầm rất riêng. Có khi nắng xuân đã hong ấm hiên nhà mà trong lòng vẫn còn vương một khoảng mùa đông; có khi giữa ngày mưa lạnh, một lời thăm hỏi cũng đủ làm lòng ta ấm lại. Bởi mỗi người không chỉ sống giữa tiết trời, mà còn sống trong miền ký ức, trong những yêu thương và cả những nỗi niềm chưa gọi thành tên. Bốn mùa vì thế không chỉ là những đổi thay ngoài khung cửa. Chúng còn là tấm gương của đất trời, để ta nhìn thấy nhịp thở của chính mình và của những người ta thương.

Xuân về hoa nở thắm cành tươi,
Hạ đến, ve ngân rộn tiếng cười.
Thu sang lá đổ vàng sân vắng,
Đông về, tuyết phủ trắng muôn nơi.

Thời gian là chiếc đồng hồ không treo trên tường, cũng không đeo trên cổ tay, mà nằm ngay trong ta. Nó chỉnh nhịp tim, giờ ngủ, độ tỉnh táo, và lắng nghe ánh sáng ngoài cửa sổ. Có những lúc, ta ngỡ thời gian là dòng sông lặng lẽ trôi qua đời mình, cuốn theo những tháng năm chẳng thể níu giữ. Nhưng ta có biết đâu, thời gian vẫn âm thầm chảy ở bên trong ta, len qua từng miền ký ức, đọc lên nhịp điệu sâu kín vốn đã chôn kín rất lâu trong ta. Và bốn mùa, với những đổi thay của đất trời, chẳng qua là cách vũ trụ cất lời nhắn nhủ ta về thực tại.

Phải chăng những công việc, hóa đơn và bao lo toan trong đời sống khiến ta quên rằng đang sống giữa thiên nhiên, quên rằng ta cũng có lúc đâm chồi, nở nhụy, có lúc rực rỡ, có lúc rụng rơi như chiếc lá cuối mùa. Bạn có bao giờ thấy lòng xốn xang khi chiếc lá đầu tiên rơi xuống sân nhà, hay thấy lòng nặng trĩu giữa một chiều đông. Những khoảnh khắc ấy chính là tiếng gõ cửa rất khẽ của một thế giới mà ta thuộc về.

Tâm lý học cho ta biết rằng ánh sáng và nhiệt độ có thể âm thầm ảnh hưởng đến giấc ngủ, nguồn năng lượng và cả những chuyển động tinh tế trong tâm trạng của từng cá nhân. Thế nhưng, bốn mùa chỉ là những đổi thay của ngoại cảnh, chứ chẳng phải quyết định cách ta cảm nhận về cuộc đời. Bốn mùa đến như một người khẽ gõ cửa, còn ta có muốn mở cửa đón nhận ra sao là còn tùy ở lòng ta.

Có lẽ, lắng nghe bốn mùa cũng chính là một cách để ta học lắng nghe bản thân, nhận ra những đổi thay trong lòng trước những chuyển dịch của đất trời, hiểu hơn về những niềm vui và những nỗi buồn không tên. Vậy thì, mời bạn cùng tôi thong thả bước qua bốn mùa theo dòng chảy của thời gian, để ngắm nhìn sự chuyển mình của thiên nhiên, và để lắng nghe những mùa riêng đang âm thầm đi qua tâm hồn mỗi chúng ta.

  1. Mùa xuân – Mùa của hy vọng

Xuân đến mang theo giọt sương trong.

Hạ mầm hy vọng giữa khoảng không

Trẻ thơ nhẹ bước vào nhân thế

Như mầm non ngẩng đón nắng hồng.

Mùa xuân đến khi những chồi non xuất hiện, cành khô trổ lộc, nhụy hoa hé nở, đất cằn nảy mầm và ánh nắng nhẹ mang theo làn không khí ấm áp. Chính vì thế mà người ta chọn mùa xuân làm điểm khởi đầu của một năm, nó chính là cột mốc để ta bắt đầu lại cũng như đặt ra những mục tiêu mới.

Mùa xuân là mùa của hy vọng, của phấn khởi, của mơ ước và của sự hồi sinh. Tuy nhiên, mùa xuân không tự động mang lại niềm vui cho tất cả mọi người. Có người tìm thấy niềm vui vì được đoàn tụ với gia đình, nhưng cũng có người nhớ thương những người thân đã mất. Có người bắt đầu năm mới với nhiều dự định, trong khi người khác vẫn đang đối diện với khó khăn. Thiên nhiên có thể hồi sinh, nhưng lòng người cần thời gian riêng để hồi phục.

Trong hôn nhân, sau nhiều năm chung sống, tình yêu có thể không còn náo nức như thuở ban đầu, nhưng sự chăm sóc, lắng nghe, sẵn lòng thay đổi và lời xin lỗi đúng lúc sẽ là liều thuốc hâm nóng hạnh phúc trong hôn nhân. Đôi khi, sự gần gũi rất đơn giản như cùng đi dạo, trò chuyện mà không bị công việc hay điện thoại làm gián đoạn, hoặc nói lời cảm ơn về những điều người kia âm thầm làm mỗi ngày, sẽ là những tia hy vọng, là yếu tố giúp phục hồi mối quan hệ đang gặp khó khăn.

Một cuộc hôn nhân không nhất thiết phải kết thúc vì những tháng ngày lạnh nhạt, cũng như một tình bạn không mất đi vì những hiểu lầm. Điều quan trọng là chúng ta có thể nhìn nhận lỗi lầm và tìm ra hướng đi mới bằng sự tử tế, lòng biết ơn, tạo cơ hội cho sự gần gũi trở lại. Đừng để thất vọng trong quá khứ quyết định tương lai của chúng ta.

Mùa xuân rồi sẽ qua, hoa sẽ tàn, chồi non sẽ hóa lá. Nhưng mùa xuân trong lòng người ở lại rất lâu, nếu ta nuôi nó bằng lòng biết ơn và sự tử tế. Mùa xuân đẹp nhất không nằm ngoài vườn, mà nằm trong đôi mắt biết nhìn cuộc đời bằng sự cởi mở, sự tin tưởng và lòng vị tha.

2. Mùa hạ – Sức sống và phép thử của cảm xúc

Hè về rực rỡ ngọn lửa thiêng

Góc chiếu mây cao, nắng nghiêng nghiêng

Tuổi trẻ vươn mình ra biển lớn

Bắt nhịp cuồng quay với ưu phiền.

Nếu mùa xuân đem đến hy vọng thì mùa hạ là thời điểm của sức sống. Ánh nắng rực rỡ của mùa hè khiến nhịp sống của con người trở nên sôi động. Tuy nhiên, sức nóng của mùa hè là ngọn lửa có hai mặt: sưởi ấm và thiêu đốt. Cái nóng làm giấc ngủ chập chờn, cơ thể mệt mỏi và sức chịu đựng thấp đi. Những chuyện vốn nhỏ như một tin nhắn chưa được trả lời, một lời nói thiếu tinh tế, bỗng trở thành mồi lửa cho cơn bực dọc. Nhưng đó không phải lỗi của thời tiết, mà những gì đã chất chứa sẵn trong lòng ta từ trước như sức khỏe suy kiệt, áp lực công việc, nỗi lo tiền bạc mới là nguyên nhân chính. Cơn giận là nguyên do của nhu cầu chưa được thỏa mãn, tôn trọng bị tổn thương và sự mệt mỏi cần được nghỉ ngơi.

Khi giận, cơ thể phản ứng trước cả lý trí, khiến tim đập nhanh, hơi thở dồn dập và tầm nhìn thu hẹp lại. Trong trạng thái ấy, ta không lắng nghe, kém suy nghĩ, và rất dễ thốt ra những lời khiếm nhã. Aristotle từng nhận xét rằng ai cũng có thể nổi giận, điều đó dễ; nhưng giận đúng người, đúng mức, đúng lúc, và đúng lý do mới là điều khó.

Trong hôn nhân, sự điều hòa cảm xúc trước khi giải quyết vấn đề rất quan trọng. Khi đang giận, ta hãy tạm dừng cuộc cãi vã, hãy uống một ly nước hay đi bộ vài vòng và thở chậm lại để dịu cơn nóng giận. Với người thân, đồng nghiệp hay bạn bè, ta có thể nói thẳng: “Cho tôi nửa giờ để bình tĩnh lại, rồi mình nói tiếp nhé.” Đó là sự tạm dừng có hẹn, khác hẳn với sự im lặng dùng để trừng phạt hay khiến người khác hoang mang. Tạm dừng không có nghĩa trốn tránh, mà là bảo vệ các mối quan hệ khỏi những lời nói không thể thu hồi. Đời sống hôn nhân không đòi hỏi ta dập tắt mọi cảm xúc, điều cần biết nhận diện cảm xúc, tìm hiểu nguyên nhân và giải quyết mâu thuẫn trong sự tôn trọng phẩm giá của nhau.

Vẻ đẹp của mùa hạ không nằm ở ánh nắng, mà ở bóng mát giữa trưa nắng gắt, là sức sống mạnh mẽ của con người khi mình đủ vững để trở thành bóng mát cho người khác.

3. Mùa thu – Mùa của ký ức, cảm hứng và sự thật

Thu về trong ngọn gió heo may,

Cánh vàng êm ả khẽ chao bay.

Chiếc lá rời cành không nuối tiếc,

Nhẹ nhàng như quy luật vạn ngày.

Cái nắng dịu dàng của mùa thu chạm vào ta rất nhẹ, mang theo làn gió se lạnh, chiếc lá đổi màu và lặng lẽ buông cành khiến tâm tư ta nhớ về khung trời kỷ niệm. Có lẽ vì thế mà người nghệ sĩ nhìn chiếc lá rơi mà thấy được thời gian trôi, nghe được nỗi cô đơn, và khi nhìn cảnh vật đổi thay lại thấu hiểu thêm về thân phận con người. Nhưng mùa thu không tạo ra tài năng, nó mở ra khoảng không gian tĩnh lặng để tâm hồn nhạy cảm của người nghệ sĩ nhìn thấy chính mình và thế giới. Rồi qua trang sách, bức tranh, bản nhạc, bài thơ, những điều khó nói trở thành lời, được người nghệ sĩ lưu giữ, ghi lại những gì mắt thấy và tâm hồn cảm nhận trên trang giấy.

Về mặt tâm lý, sáng tạo nảy sinh khi ta biết chú ý, biết liên tưởng, biết kết nối những trải nghiệm với nhau. Bởi khi tâm trí tạm thoát khỏi guồng quay thường nhật, ta bắt đầu thấy những điều từng bỏ qua, bắt đầu hiểu rõ điều gì trân quý và tìm được ý nghĩa trong tình yêu, trong mất mát, trong cô đơn. Đó là lúc ta cảm nhận sự mất mát khi hạnh phúc bắt đầu rời xa ta. Đó là lúc ta hiểu về sắc lá khi nó sắp rụng và luyến nhớ một giọng nói khi nó đã vào im lặng.

Mùa thu dạy ta rằng không có gì tồn tại mãi mãi. Chiếc lá đẹp vì nó đang đổi màu, cuộc gặp gỡ quý giá vì thời gian bên nhau là hữu hạn. Nếu mọi thứ đều vĩnh cửu, ta sẽ chẳng còn lý do để trân trọng. Hiểu vậy, ta bớt xem sự hiện diện của người thương mến là điều hiển nhiên, nhưng ta cần phải biết trân quý ký ức mà không bắt mình sống mãi trong quá khứ.

Nếu mùa xuân dạy ta hy vọng, mùa hạ dạy ta điều hòa cảm xúc, thì mùa thu dạy ta thấu hiểu bản thân, lắng nghe người khác và biết khi nào nên dừng lại. Biết yêu thương và buông thả, buông thả những điều không cần mang theo để đôi tay còn chỗ để nắm lấy những điều đáng giữ.

4. Mùa đông – Mùa của sum họp và nương tựa

Mặc ngoài giá lạnh phủ bờ sông

Gian nhỏ thơm bay tách ấm nồng

Bếp lửa sum vầy quên gió bão

Mới tường tổ ấm chốn yên lòng.

Mùa đông gợi lên những hình ảnh ấm áp qua bữa cơm nóng, tách trà bốc khói, căn phòng yên tĩnh và những câu chuyện không bị điện thoại ngắt quãng. Cái lạnh bên ngoài khiến ta hiểu rõ hơn giá trị của hơi ấm bên trong. Không có cái giá lạnh của mùa đông, ta khó biết mái nhà là tổ ấm bởi ta chỉ thực sự thấy nó khi ngoài kia trời giá rét.

Mùa đông còn mang một ý nghĩa là mùa của lòng đất. Lúc ấy, cây trơ cành, vườn vắng bóng hoa, đất trơ trụi hoặc phủ lên màu trắng xóa. Nhưng dưới lớp tuyết ấy, những hạt giống vẫn nằm trong lòng đất, rễ vẫn tích lũy sức sống cho mùa sau. Có những giai đoạn trong đời sống, ta cũng cần được nghỉ ngơi và dưỡng sức. Ở những nơi có tuyết, ngày ngắn và ít nắng, năng lượng sẽ giảm và mất hứng với những hoạt động ngoài trời từng yêu thích. Y học gọi hiện tượng này là rối loạn cảm xúc theo mùa. Nỗi buồn có khuynh hướng dẫn đến trầm cảm, và nếu tâm trạng sa sút kéo dài, ảnh hưởng đến sinh hoạt, công việc hay các mối quan hệ, việc tìm đến chuyên gia sức khỏe tâm thần là điều đáng làm. Đó là sự chăm sóc chính đáng, không phải là sự yếu đuối.

Mùa đông cũng là mùa của những dịp lễ, của những cuộc họp mặt và những chia sẻ vui buồn. Trong hôn nhân, đây là lúc ta cần nhau nhất là, khi cuộc sống lứa đôi trở nên khó khăn, mỗi chúng ta đều cần có cảm giác rằng mình không phải đối diện với mọi thứ một mình. Sự chăm sóc không chỉ nằm trong lời nói, mà còn là chủ động làm việc nhà khi người kia kiệt sức, là dành thời gian cho các con, là một lời an ủi đúng lúc. Cần được yêu thương không phải yếu đuối, và nhờ giúp đỡ không làm ta nhỏ đi. Một gia đình vững vàng không phải là gia đình chưa từng gặp bão tố, mà là gia đình biết nâng đỡ nhau khi bão đến. Điều quý nhất không phải là lời hứa “ngày mai sẽ yên ổn”, mà là sự hiện diện đáng tin cậy của một người sẵn lòng cùng ta bước tiếp.

Bạn có biết, đêm dài nhất trong năm là điểm khởi đầu của một mùa xuân ấm áp.

Kết luận

Nhìn lại bốn mùa, ta thấy thiên nhiên không giữ mãi một trạng thái. Cây không nở hoa suốt năm, ánh sáng không giữ mãi một cường độ, và mỗi giai đoạn đều có vai trò riêng trong vòng quay của sự sống. Hoa cần mùa xuân để nở, quả cần mùa hạ để chín, lá cần mùa thu để rụng, đất cần mùa đông để nghỉ ngơi. Đời sống tâm lý của con người cũng vậy. Có lúc ta cảm thấy tràn đầy năng lượng, có lúc dễ bị tổn thương; có lúc ta vui khi gặp gỡ tất cả mọi người, nhưng có lúc ta chỉ muốn một mình trong yên tĩnh. Những thay đổi ấy chịu ảnh hưởng bởi sức khỏe, giấc ngủ, công việc, các mối quan hệ, hoàn cảnh kinh tế, ký ức và những biến cố trong cuộc sống. Hiểu điều này giúp ta bớt vội vàng phán xét bản thân và người khác.

Tuy nhiên, thấu hiểu nguyên nhân không có nghĩa là chấp nhận mọi hành vi gây tổn thương. Cảm xúc có thể được cảm thông, nhưng hành vi vẫn cần có trách nhiệm. Khi căng thẳng, ta học cách không xúc phạm người khác. Khi buồn chán, ta tìm kiếm sự hỗ trợ thay vì làm tổn thương bản thân hoặc người khác. Thấu hiểu không xóa đi ranh giới. Tha thứ không phải là phủ nhận những gì đã xảy ra. Yêu thương không có nghĩa là hy sinh sự an toàn và phẩm giá để giữ cho mối quan hệ không tan vỡ. Và khác biệt chưa chắc là dấu hiệu của sự xa cách. Một mối quan hệ tốt đẹp cần biết lắng nghe, biết thương lượng khi nhu cầu không trùng khớp, và biết nhờ sự giúp đỡ khi vấn đề vượt quá khả năng tự giải quyết.

Một đời người đi qua nhiều mùa xuân, hạ, thu, đông, nhưng không phải mùa xuân nào cũng vui, mùa hạ nào cũng rực rỡ, mùa thu nào cũng bình yên, hay mùa đông nào cũng buồn bã. Cuộc sống không hứa hẹn những ngày nắng mãi, nhưng cho ta cơ hội thích nghi, trưởng thành và chăm sóc nhau qua những đổi thay của tình yêu, niềm vui và nỗi buồn.

Hãy chăm sóc khu vườn bình an trong lòng mình: vun trồng hy vọng, điều hòa cảm xúc, dành thời gian nhìn lại những điều có ý nghĩa, và tìm hơi ấm trong những mối quan hệ chân thành. Điều đáng quý nhất không phải là ta đã đi qua bao nhiêu mùa đẹp, mà là ta đã học được cách sống tử tế với chính mình và với những người cùng ta đi qua các mùa trong cuộc đời.

Khánh Lan, Xuân Đinh Mùi 2027